24.5.15

ოთარ ჯაფარიძე - მოგონება ოთარ თაქთაქიშვილზე

2014 წლის ზაფხულია. რაჭაში, ჩვენ სოფელ ღარში, აივანზე ვზივარ და შეძლებისდაგვარად ვცდილობ აღვადგინო მეხსიერებაში და იქნებ ვინმესათვის გამოსადეგად დავტოვო ზოგიერთი მცირედი მოგონება ჩემი უკვე მართლაც ხანგრძლივი ცხოვრებიდან.
ამჯერად ამისაკენ მიბიძგა ერთმა გადაცემამ საზოგადოებრივი რადიოს პირველ არხზე. გადაცემა ეძღვნებოდა ოთარ თაქთაქიშვილის დაბადებიდან 90 წლისთავს. გადაცემის სტუმრები იყვნენ თეატრმცოდნე ნოდარ გურაბანიძე, რომელიც 11 წლის განმავლობაში იყო ოთარის მოადგილე კულტურის სამინისტროში და ანზორ ერქომაიშვილი - ქართული მუსიკალური ფოლკლორის თავდადებული მოღვაწე და მოჭირნახულე. ცხადია, ერთსაც და მეორესაც საკმაოზე მეტი ფაქტები ჰქონდათ მოსაგონარი ოთარ თაქთაქიშვილთან ურთიერთობის და საერთოდ ამ მართლაც რომ შესანიშნავი კომპოზიტორის მოღვაწეობის შესახებ.
ჩემი არცთუ ხანმოკლე (15 წელი) მოღვაწეობა სამხატვრო აკადემიის პრორექტორის თანამდებო­ბაზე მთლიანად დაემთხვა ოთარ თაქთაქიშვილის კულტურის მინისტრის თანამდებობაზე ყოფნას. როდესაც კალინინის რაიკომის მდივანმა ჩემ კანდიდატურას არა მხოლოდ მხარი დაუჭირა, არამედ მოიწონა კიდეც, აპოლონ ქუთათელაძემ ოთარ თაქთაქიშვილს დაურეკა და სთხოვა ჩემთან ერთად შეხვედრა, რაზედაც დაუყოვნებლივი თანხმობა მიიღო.
ოთარ თაქთაქიშვილს, ვიცნობდი, როგორც ნიჭიერ ახალგაზრდა კომპოზიტორს, საქართველოს სახელმწიფო ჰიმნის ავტორს, მაგრამ მანამდე პირადად არასდროს შევხვედრივართ. ცხადია, გარკვე­ულწილად ვღელავდი კიდეც, მაგრამ დაძაბულობა ძალიან სწრაფად მომეხსნა, რადგან ოფიციალური ტონის ნაცვლად შეხვედრისთანავე ვიგრძენი სითბო და კეთილი დამოკიდებულება. დამრჩა შთაბეჭდი­ლება, რომ მას ჩვენ მისვლამდე უკვე ჰქონდა მიღებული გარკვეული ინფორმაცია ჩემს შესახებ. ოთართან ერთად მის კაბინეტში დაგვხვდა ეთერ კილაძე, რომელიც კულტურის სამინისტროს მეთოდკაბინეტის გამგედ მუშაობდა. ოთარმა ეთერ კილაძეს გააცნო ჩემი თავი, როგორც სამხატვრო აკადემიის მომავალი პრორექტორი სასწავლო დარგში და იმედი გამოთქვა რომ მჭიდრო და სასარგებლო ურთიერთობებს დავამყარებდით. ეთერ კილაძე ოთართან შეხვედრამდე დაახლოვებით 20 წლით ადრე გავიცანი და ერთი პერიოდი ხშირი ურთიერთობაც მქონდა, ამიტომ ვფიქრობ, რომ ის თბილი ურთიერთობა, რომელსაც მე კულტურის მინისტრთან ვინარჩუნებდი პრორექტორად მუშობის მთელი პერიოდის განმავლობაში, გარკვეულწილად, ყოველ შემთხვევაში საწყის ეტაპზე მაინც, ეთერ კილაძის ინფორმა­ციის საფუძველზე შეიქმნა. ყოველ შემთხვევაში მთელი 15 წლის განმავლობაში მე ცხადად ვგრძნობდი მინისტრის ჩემდამი კეთილ დამოკიდებულებას და დიდ ნდობას. ხშირი იყო შემთხვევები, როდესაც მე ისეთი კომისიების შემადგენლობაში შევყავდით, რომელსაც ჩემ საქმიანო­ბასთან თითქოს არ გააჩნდა უშუალო კავშირი. როდესაც რამდენიმეჯერ ვიკითხე, მე რა შუაში ვარ მეთქი, სამინისტროს მესვეურები ყოველთვის მპასუხობდნენ რომ ეს მინისტრის რეკომენდაციით ხდებოდა. ასე იყო 1982 წელსაც, როდესაც კულტურის სამინისტროს 30 კაციანი ტურისტული ჯგუფის იტალიაში გამგზავრება კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგა, რადგან ადრე დამტკიცებულმა ჯგუფის ხელმძღვანელმა, ვალერი ასათიანმა, დაკავებულობის გამო წასვლაზე უარი განაცხადა. აქაც ისევ ოთარ თაქთაქიშვილის რეკომენდაციით ჯგუფის ხელმძღვანელობა მე დამევალა. სასწრაფოდ, ყველა ბიუროკრატიული მოთხოვნის დარღვევით მოხდა ჩემი დამტკიცება როგორც ცეკაში, ისე ყველა აუცილებელ ინსტანციაში. საუბედუროდ, ამან მე შემაფერხა და მილანისა და რაც მთავარია ლეონარ­დოს „საიდუმლო სერობის“ ნახვა ვეღარ შევძელი.
როდესაც მე 1983 წლის მარტში შექმნილი საერთო სიტუაციის გამო გადავწყვიტე დამეწერა განცხადება პრორექტორის თანამდებობის დატოვების შესახებ, ოთარ თაქთაქიშვილი რამდენიმე თვიან საგასტროლო ტურნეში იყო წასული და მას გოგი ჟორჟოლიანი ცვლიდა. გოგი ერთ-ერთი ჩემი ნათლიას, ოჩამჩირის ყოფილი მერის შვილი იყო და ამიტომ ის ორ ცეცხლს შუა აღმოჩნდა. ის, როგორც მინისტრის მოვალეობის შემსრულებელი, ვალდებული იყო ცენტრალური კომიტეტის დავალება შეესრულებინა და მეორეს მხრივ არც ჩემი წყენინება უნდოდა. მან რამდენიმე ადმინისტრაციული თანამდებობა შემომთავაზა, მათ შორის ხელოვნების მუზეუმის დირექტორის მოადგილის, მაგრამ მე ავუხსენი რომ ჩემი ერთადერთი სურვილი იყო კვლავ პედაგოგიურ მოღვაწეობას დავბრუნებოდი და ადმინისტრაციული თანამდებობები სულაც არ მხიბლავდა. მე ნათლად ვგრძნობდი, რომ ცენტრალური კომიტეტი გოგი ჟორჟოლიანს აჩქარებდა ჩემ განთავისუფლებას ოთარ თაქთაქიშვილის დაბრუნებამდე, რადგან იცოდნენ, რომ მას ამ საქმეზე ადვილად ვერ დაითანხმებდნენ და ოთარის მაღალი ავტორიტეტის გამო მასთან ჭიდილი ბევრად უფო გაუჭირდებოდათ. გოგოი თითქმის ყოველდღე, ზოგჯერ დღეში რამდენჯერმე, თვითონ მოდიოდა აკადემიაში ახალ-ახალი შემოთავაზებე­ბით. მე გულახდილად ავუხსენი, რომ მესმოდა მისი მძიმე მდგომარეობა და არ მინდოდა მას ჩემი გულისთვის რაიმე უსიამოვნება შეხვედროდა. მე კარგად გავაანალიზე შექმნილი მდგომარეობა და გადავწყვიტე დაუყოვნებლივ დამეწერა განცხადება პრორექტორის თანამდებობიდან განთავისუფლების შესახებ მხოლოდ ერთადერთი პირობით - დაემატებინათ აკადემიისათვის პროფესორის თანამდებობის ერთი საშტატო ერთეული. მე გულდასმით გადავსინჯე საშტატო განრიგი და დავრწმუნდი, რომ ამისათვის საჭირო საათების რაოდენობის რესურსი არსებობდა.
როგორც უკვე აღვნიშნე, ოთარ თაქთაქიშვილი თავიდანვე კეთილად იყო განწყობილი ჩემს მიმართ, რაც შემდგომში კიდევ უფრო გამყარდა, მაგრამ ის, რაც ჩვენი უკანასკნელი შეხვედრის დროს მოხდა, ჩემთვის სრულიად მოულოდნელი აღმოჩნდა.
ეს შეხვედრა მოხდა 1985 წლის მარტში, როდესაც უჩა ჯაფარიძეს ინსულტი ჰქონდა და ამის გამო უნივერსიტეტის მეორე კორპუსის გვერდით მდებარე „ლეჩკომისიის“ საავადმყოფოში იწვა. მე ამის გამო აკადემიიდან განთავისუფლებული ვიყავი და მთელ დღეებს საავადმყოფოში ვატარებდი, ამიტომ ძალაუნებურად თანდათან გავიცანი ყველა იქ მყოფი, ექიმებიც და ავადმყოფებიც. ავადმყოფებს შორის ძალიან ბევრი მოარული იყო, გასაკუთრებით მოხუცი პენსიონერები. ისინი თავს კარგად გრძნობდნენ სანატორიულ პირობებში და ცდილობდნენ რამდენადაც შესაძლებელი იყო, დიდხანს დარჩენილიყვნენ საავადმყოფოში, სადაც საყოფაცხოვრებო პირობები, განსაკუთრებით კვება, ძალიან კარგ დონეზე იყო. მე განსაკუთრებით ახლო ურთიერთობა ჩამომიყალიბდა დიმიტრი თავაძესთან, რუსთაველის სახ. თეატრის მთავარი მხატვართან და დიდიმ მირცხულავასთან, ოპერის თეატრის მთავარ დირიჟორთან. ორივენი „მოარულ“ ავადმყოფებს ეკუთვნოდნენ და მთელ დღეებს დერეფნებში ან ვესტიბიულში სეირნობასა და ტელევიზორის ყურებაში ატარებდნენ. ერთ საღამოს, როდესაც უჩას ეძინა, დერეფანში გამოვედი და იქ მყოფ დიდიმ მირცხულავას შევხვდი. მან ახალი ამბავი მაუწყა, რომ რამდენიმე საათის წინ სასწრაფო დახმარების მანქანით საავადმყოფოში კულტურის მინისტრის მოადგილე ია გამრეკელი მოიყვანეს და უჩას პალატის მახლობლად დააწვინეს. დიდიმმა მითხრა, რომ მან ია უკვე ინახულა და ექიმების პირველადი დიაგნოზით მას არაფერი სერიოზული არ სჭირდა.
აღარ მახსოვს ია გამრეკელი სამინისტროში რა დარგს კურირებდა, მაგრამ ვიცი, რომ სასწავლო დაწესებულებებთან უშუალო შეხება არ ჰქონდა. მიუხედავად ამისა, მე მას სამინისტროში ყოფნისას ხშირად ვხვდებოდი, სამინისტროში ყოფნა კი ხშირად მიწევდა, რასაც აკადემიასთან მისი ტერიტორიული სიახლოვეც უწყობდა ხელს. ია გამრეკელთან, ისევე როგორც სამინისტროს მთელ პერსონალთან, კარგი ურთიერთობა მქონდა. ამიტომ გადავწყვიტე ია მეც მომენახულებინა  და ამით გამომეხატა მისდამი ჩემი კეთილი დამოკიდებულება, მით უმეტეს, რომ მე და დიდიმი იქვე, მისი პალატის გვერდით, ვიმყოფებოდით.
პალატის კარები რომ გავაღე, დავინახე, რომ ია საწოლზე იწვა, საწოლთან მოდგმულ სკამზე ოთარ თაქთაქიშვილი იჯდა და ისინი რაღაცაზე საუბრობდნენ. კარების გაღების ხმაზე ოთარი ჩემკენ შემობრუნდა და რაც შემდეგ მოხდა ჩემთვის სრულიად მოულოდნელი იყო მისი გაწონასწორებული ნატურიდან გამომდინარე. ოთარი მყისვე წამოხტა სკამიდან (სხვა სიტყვას ვერ ვიხმარ იმ სწრაფი მოძრაობის გამოსახატად) და გამოემართა ჩემ შესახვედრად. მოვლენათა ასეთი განვითარებით გაკვირვებულს გადამეხვია და მითხრა, რომ ძალიან გახარებულია ჩემთან შეხვედრით. მე იმდენად დამაბნია ყოველივე ამან, რომ წესიერად არც მახსოვს რას მეუბნებოდა. ყოველ შემთხვევაში მახსოვს, ბოდიშს მიხდიდა იმის გამო, რომ ამ ხნის განმავლობაში ვერ მოახერხა ჩემთან შეხვედრა. მითხრა, რომ როდესაც თბილისში დაბრუნების შემდეგ შეიტყო ჩემი განთავისუფლების შესახებ, გოგი ჟორჟოლიანს დიდი საყვედური უთხრა, თუმცა მისთვის ცხადი იყო, რომ ეს სპეციალურად გაკეთდა მის სამინისტროში დაბრუნებამდე. მახსოვს ისიც მითხრა, რომ ეს სამხატვრო აკადემიის შემდგომ მუშაობაზე აუცილებლად მოახდენდა უარყოფით გავლენას. ერთი სიტყვით, ქათინაურები არ დაიშურა და ბოლოს დასკვნა გააკეთა, რომ მომხდარი ფაქტი მხოლოდ ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილი იყო ზოგადად ქვეყანაში განვითარებული მოვლენებისა, რომლებიც პარტიული ინსტანციებიდან მოდიოდა.
ოთარის ნალაპარაკების შედეგად დამრჩა შთაბეჭდილება, რომ მას ბევრი ჰქონდა ნაფიქრი ქვეყანაში მიმდინარე პროცესების შეახებ და ისიც ესმოდა, რომ მისი ერთპიროვნული ჯიუტი წინააღმდეგობა ვერაფერს შეცვლიდა. ბოლოს, ოთარის უაღრესად ემოციური ტირადის შემდეგ, როგორც იქნა მომეცა საშუალება, რამდენიმე სიტყვით მოეკითხა იას მდგომარეობა. მალევე ყოველივე მომხდარით აღელვებულმა იას სწრაფი გამოჯანმრთელება ვუსურვე, ოთარს კი ნათქვამი კეთილი სიტყვებისათვის მადლობა გადავუხადე და დავარწმუნე, რომ მომხდარი ფაქტი ჩემთვის ტრაგედიას არ წარმოადგენდა და ალბათ პირიქით, კარგიც იყო, რადგან დროზე გამოვეცალე მოვლენების ისეთ განვითარებას, რასაც ოთარის მსგავსად, მეც მხოლოდ უარყოფითად მესახებოდა.
ოთარ თაქთაქიშვილის წინასწარმეტყველება სამწუხაროდ მალე აღსრულდა და ის კულტურის მინისტრის თანამდებობიდან მალე გაანთავისუფლეს, რითაც დანაკლისი მხოლოდ ქართული კულტურის განვითარების საქმემ განიცადა, ოთარს კი საშუალება მიეცა თავის დრო და ზოგადად მთელი ცხოვრება მუსიკალური მოღვაწეობისათვის დაეთმო. სამინისტროს რაც შეეხება, იქ დაიწყო „чехарда“, რომელიც დღესაც გრძელდება. ქართული კულტურის განვითარების ბედი ვის არ ჩააბარეს, მათ შორის ისეთებსაც კი, ვისი საერთოდ კულტურასთან მიკარებაც არ შეიძლებოდა.
დღესაც, როდესაც ვიხსენებ ოთარ თაქთაქიშვილის ემოციურ აფეთქებას, მიჭირს რაიმე ლოგიკური საფუძველი მვოუნახო ამ ფაქტს, გარდა იმ მოსაზრებისა, რომ ცალკეული მოვლენების გაანალიზების უნარის მქონე ჭკვიან კაცს ესმოდა უარყოფითი ტენდენციების განვითარების გარდაუვალობა.
მე ადრეც დავწერე, რომ მთელი 15 წლის განმავლობაში, როდესაც ოთარ თაქთაქიშვილთან მქონდა ურთიერთობა, მისი მხრიდან ყოველთვის ვგრძნობდი კეთილ დამოკიდებულებას, მაგრამ არცერთხელ არ ყოფილა შემთხვევა, რომ მას ოფიციალური სამსახურეობრივი ურთიერთობიდან გადაეხვია, ამიტომ მიჭირს ავხსნა ასეთი ემოციური შეხვედრა. ოთარს ჩემთან მოსაბოდიშებელი არაფერი ჰქონდა, მით უმეტეს, რომ ჩემი განთავისუფლება მის გარეშე მოხდა, ამდენად მის გულწრფელობაში ეჭვის შეტანის არავითარი საფუძველი არ გამაჩნია. როგორც ჩანს, რადგან ჩვენს შორის აღარ არსებობდა არანაირი სამსახურეობრივი ურთიერთობა, მან თავს უფლება მისცა პირადი ადამიანური დამოკიდებულება გამოეჩინა მომხდარი ფაქტის გამო.
ია გამრეკელის პალატაში შეხვედრის შემდეგ ისე აირია საერთო სიტუაცია, რომ ოთარ თაქთაქიშვილთან შეხვედრის საშუალება აღარ მომეცა. ძალიან სამწუხარო იყო ჩემთვის მისი გარდაცვალების ამბის გაგება. დიდი ხნის განმავლობაში მისი მოღვაწეობის მიჩუმათების შემდეგ, როდესაც საერთო ქაოსისა და ბალაგანის პირობებში არავის ეცალა ოთარის, ან საერთოდ სერიოზული ხელოვნებისათვის, მხოლოდ ახლა გაჩნდა სურვილი დამსახურებული პატივი და ღირსეული შეფასება მიეცეს მის მოღვაწეობას.

26.4.15

ოთარ ჯაფარიძე - როგორ გავხდი აკადემიის პრორექტორი


სამხატვრო აკადემიის პრორექტორი გავხდი სრულიად მოულოდნელად, ისე რომ ამის შესახებ არა მხოლოდ არასდროს მიფიქრია, არამედ საერთოდ გონებაშიც კი არასდროს გამივლია.
აპოლონ ქუთათელაძემ აკადემიის რექტორად დანიშვნის შემდეგ ჩაიფიქრა და წამოიწყო კიდევაც არნახული რეორგანიზაცია, რომლის წყალობითაც შესაძლებელი გახდებოდა არა მხოლოდ დამოუკიდებლობის დაკარგვის პირას მყოფი აკადემიის გადარჩენა, არამედ აკადემიის ცხოვრებაში სრულიად ახალი ეპოქის დაწყება, რაც ფაქტობრივად მისი მანამდე წარმოუდგენელი რენესანსის საფუძველი უნდა გამხდარიყო.
როდესაც აპოლონმა აკადემია ჩაიბარა, იქ სახვითი ხელოვნების სპეციალობები (ფერწერა, ქანდაკება, გრაფიკა) ოფიციალურად არ არსებობდა და ისინი მონუმენტალურ-დეკორატიული ფერწერის და ქანდაკების სახელით აგრძელებდნენ მუშაობას. ამავე დროს გაიხსნა საღამოს განყოფილება, რომელიც იდეით განკუთვნილი იყო იმ ადამიანებისთვის, რომლებიც დღისით მუშაობდნენ და ჰქონდათ სურვილი ასე თუ ისე დაუფლებოდნენ მხატვრობის ანაბანას. ცხადია ვერც სამუშაო პირობები და ვერც პროგრამები ვერავითარ კრიტიკას ვერ უძლებდნენ. სხვათა შორის მეც 2 თუ 3 წელი ვმუშაობდი საღამოს განყოფილებაზე და ამდენად კარგად ვიყავი ინფორმირებული იქ შექმნილი სიტუაციის შესახებ. ერთი სიტყვით, აკადემიის ყოფნა-არყოფნის საკითხი სულ უფრო აქტუალური ხდებოდა. უკვე მუსირებდა აზრი, რომ აკადემიას ელოდებოდა ორ დანარჩენ სახელოვნებო უმაღლეს სასწავლებელთან ხელოვნების ინსტი­ტუტში გაერთიანება, რაც ცხადია სამივესთვის დამღუპველი იქნებოდა.
ასეთ კრიტიკულ მომენტში აპოლონმა მიიღო ყველაზე სწორი რადიკალური გადაწყვეტილება - იმის მაგივრად, რომ ეცადა მოეხერხებინა და როგორმე ოფიციალურად აღედგინა დაზგური სპეციალობები და ეზრუნა მათი ფუნქციონირებისათვის საჭირო პირობების შექმნაზე, მან გადაწყვიტა შეეთავაზებინა ხელისუფლებისათვის სრულიად ახალი ტიპის უმაღლესი სამხატვრო სასწავლებლის ჩამოყალიბება, რომელშიც გაერთიანებული იქნებოდა სახვითი და გამოყენებითი ხელოვნების ყველა დარგი. ასეთი რადიკალური გადაწყვეტილება თავისთავად გამომდინარეობდა თვით აპოლონის ბუნებიდან. სწორედ ამ დროს ჩაესახა მას გონებაში ახალი ტიპის უმაღლესი სასწავლებლის მოდელი, რომლის ხორცშესხმასაც მან თავისი სიცოცხლის დარჩენილი წლები მოახმარა. საბედნიეროდ აპოლონის ამ გაბედულმა გრანდიოზულმა იდეებმა ნოყიერი ნიადაგი იპოვეს საქართველოს იმდროინდელი ხელმძღვანელობის სახით. როგორც ჩანს აპოლონმა აკადემიის მომავლის ხატოვანი და ემოციური წარდგენით იმდენად დიდი და ძლიერი შთაბეჭდილება მოახდინა საქართველოს იმდროინდელ ლიდერზე, ვასილ მჟავანაძეზე, რომ იგი გახდა აპოლონის ყველა იდეის და წამოწყების უპირობო მხურვალე მხარდამჭერი. ვფიქრობ, აპოლონის შორსმიმავალი ამბიციური გეგმები გარკვეულწილად ემთხვეოდა ცენტრალური კომიტეტის მდივნის სურვილებსაც.
უნდა აღინიშნოს, რომ იმ პერიოდში (50 - 80-იანი წლები) საქართველო განიცდიდა ომისშემდგომი აღმავლობის საუკეთესო წლებს. იგი საბჭოთა კავშირის რესპუბლიკებს შორის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული რესპუბლიკა იყო როგორც ეკონომიური მდგომარეობით, ისე განსაკუთრებით, მეცნიერებისა და კულტურის განვითარების მაღალი დონით. სწორედ ამ ფაქტმა განაპირობა აპოლონის ამბიციური გეგმების განხორციელების შესაძლებლობა. ომის შემდგომ წლებში დასავლეთიდან (განსაკუთრებით გერმანიიდან) შემოსული საქონელი ჩვენი ნაწარმისაგან გამოირჩეოდა მიმზიდველი გარეგანი შეხედულებით. ყველაფერში ნათლად იგრძნობოდა, რომ ამ ნაწარმის შექმნაში, განსაკუთრებით მათ გარეგან სახესა და შეფუთვაში, ლომის წილი მხატვარ - დიზაინერებს ეკუთვნოდათ. სწორედ ამაზე გააკეთა აქცენტი აპოლონ­მა და დაარწმუნა ხელმძღვანელობა, რომ საქართველოში წარმოებული საქონლის კონკურენტ­უნარიანობისთვის აუცილებელი იყო მათ შექმნაში სპეციალისტი მხატვარ - დიზაინერების ფართო მონაწილეობა. სწორედ ამიტომ აპოლონმა თავისი გეგმის დაუყოვნებლივი რეალიზაცია აკადემიაში დეკორატიული გამოყენებითი ხელოვნების სპეციალობების ჩამოყალიბებით დაიწყო. ამ საქმეში მას თავიდანვე დიდ დახმარებას უწევდა მრავალმხრივი ინტერესების მქონე მხატვარი დავით (დოდიკა) ციციშვილი - როგორც მას აკადემიაში ეძახდნენ, „მოსიარულე ენციკლოპედია“. დავითის დახმარებით აპოლონმა შეარჩია ახალგაზრდა მხატვრების ჯგუფი, რომლებიც ახალი სპეციალობების დასაუფლებლად ხანგრძლივი მივლინებით გაიგზავნნენ ევროპის სხვდასხვა ქვეყნებში. ამავე დროს აღმოჩნდა, რომ ლენინგრადისა და მოსკოვის გამოყენებითი ხელოვნების ინსტიტუტები დამთავრებული ჰქონდა რამდენიმე ქართველ ახალგაზრდას. და ისინი აპოლონმა დაუყოვნებლივ მოიწვია აკადემიაში სამუშაოდ. ერთი სიტყვით, რესპუბლიკის ხელმძღვანელობის ხელშეწყობით დაიწყო აკადემიაში გამოყენებითი ხელოვნების სპეციალობების ჩამოყალიბების ფართე პროგრამის დაუყოვნებლივი განხორ­ციელება. აკადემიას გამოეყო დამატებითი საშტატო ერთეულები და პედაგოგიური შემადგენლობის შესავსებად ჩატარდა რამდენიმე კონკურსი. სწორედ ერთ-ერთ პირველ კონკურსში 1960 წლის იანვარში მეც მივიღე მონაწილეობა. ამ გადაწყვეტილების მიღებაში მნიშვნელოვანი როლი თვითონ აპოლონის შემოთავაზებამ შეასრულა. ასევე აქტიურად მაქეზებდა აკადემიის საბჭოს მაშინდელი მდივანი შურა წერეთელი. ის ფიქრის გორაზე სამხატვრო სასწავლებლის მახლობლად ცხოვრობდა, ამიტომ ქუჩაში ხშირად მხვდებოდა და ყოველ შეხვედრაზე, როგორც წესი, აუცილებლად მარწმუნებდა რომ ჩემი აკადემიაში პედაგოგად გადასვლა სასარგებლო იქნებოდა როგორც ჩემთვის, ისე აკადემიისთვისაც. მეც ერთგვარი ჭოჭმანის შემდეგ გადავწყვიტე მიმეღო მონაწილეობა კონკურსში. როგორც ეხლა ვხვდები, ეს გადაწყვეტილება არ იყო საკმაოდ მყარი, ამიტომ როდესაც გავიგე, რომ კონკურსი საკმაოდ დიდი იყო, და რაც მთავარია, მასში მონაწილეობდნენ ის ნიჭიერი ახალი თაობის წარმომადგენლები, რომლებიც რექტორის ბრძანების თანახმად უკვე პედაგოგებად მუშაობდნენ, გადავწყვიტე საკონკურსოდ საბუთები აღარ შემეტანა. საბუთების წარდგენის ვადის გასვლამდე ერთი დღით ადრე სალონში შემთხვევით ბატონ აპოლონს შევხვდი და მან დანახვისთანავე მკითხა, შევიტანე თუ არა საბუთები. მე ვუთხარი, რომ კონკურსის სირთულის გამო გადავიფიქრე. აპოლონი ძალიან გაბრაზდა და კატეგორიულად დამავალა დარჩენილ დროში ყველა საჭირო მასალა ჩამებარებინა აკადემიის კანცელარიაში. მეც უკვე მეტი აღარაფერი მრჩებოდა და თუნდაც მხოლოდ აპოლონის ხათრით უნდა მიმეღო მონაწილეობა კონკურში. ჩემდა გასაკვირად, მე კონკურსის შედეგების მიხედვით, დავიკავე ფერწერის კათედრის მასწავლებლის 0,5 საშტატო ერთეული. შემდეგი, 1961 წლიდან კი უკვე უფროსი მასწავლებლის მთლიან შტატზე გადავედი. ამასთან დაკავშირებით, ცხადია, მომიხდა სამხატვრო სასწავლებლის დატოვება. ეს საკმაოდ მტკივნეული აღმოჩნდა, რადგან სასწავლებელში იმ პერიოდში საქმის ერთგული კარგი ადამიანები იყვნენ შეკრებილნი. სასწავლებელმა არა მხოლოდ ჩემ ცხოვრებაში დატოვა დადებითი კვალი, არამედ ზოგადად სამხატვრო განათლების დონის ამაღლების საქმეში ფასდაუდებელი როლი შეასრულა. მე რომ სასწავლებელთან მთლიანად არ გამეწყვიტა ურთიერთობა, ვალია (ვალენტინ) შერპილოვმა დამითმო ფერწერის ტექნოლოგიის საათები და მე რამდენიმე წელი ვასწავლიდი კიდევაც ფერწერის განყოფილების II კურსის მოსწავლეებს. სწორედ ამან განაპირობა ის, რომ გადავწყვიტე სამხატვრო სასწავლებლის სტუდენტებისათვის ფერწერის ტექნიკისა და ტექნოლოგიის სახელმძღვანელო დამეწერა, რაც რამდენიმე წლის მუშაობის შედეგად შევასრულე კიდევაც.
როგორც უკვე აღვნიშნე, სამოციანი წლებიდან დაიწყო სამხატვრო აკადემიის მიზანდასახული გაფართოება და აღმასვლა. გრიბოედოვის ქუჩის №22 სახლში (ე. წ. არშაკუნისეული) იმ დროისათვის აკადემიასთან ერთად ბევრი კერძო მობინადრეც ცხოვრობდა. იმისთვის, რომ აკადემიის განვითარებას ხელი არ შეშლოდა, ქალაქის საბჭომ დაიწყო მათი აკადემიის შენობიდან გასახლება. ეს პროცესი დროში საკმაოდ გაიწელა, მაგრამ რამდენიმე წელიწადში როგორც №22-ში, ასევე №24-ში (ე. წ. ქობულაშვილისეული სახლი) მთელი ფართი აკადემიის განკარგულებაში იყო. ამავდროულად აპოლონმა დაიწყო №22 შენობის ირანელი ოსტატების მიერ მოხატული სარკეებიანი დარბაზების რესტავრაცია. ამისათვის მან სპეციალურად ჩამოიყვანა ჟორა ხალათოვი. გრძელი საგამოფენო დარბაზი ადრე გაკეთებული დაბალი ტიხრებისაგან გაანთავისუფლა და დაგეგმა რესტავრირებული დარბაზების ჩვენებასთან ერთად აქ აკადემიის სტუდენტების ნამუშევრების რეტროსპექ­ტიული გამოფენის მოწყობა. აპოლონმა ეს განზრახვა მალევე მოიყვანა სისრულეში, რის წყალობითაც აკადემიის მუზეუმი შეტანილი იქნა საქართველოში სტუმრად ჩამოსული უმაღლესი რანგის მოღვაწეების მიერ მოსანახულებელ ობიექტთა სიაში. დიდი დარბაზი ზედა განათებით მთლიანად ფერწერას დაეთმო, ხოლო რესტავრირებულ დარბაზებში გამოყენებითი ხელოვნების სპეციალობების საკურსო და სადიპლომო ნამუშევრები განლაგდა. მუზეუმის ექსპოზიცია მართლაც შთამბეჭდავი გამოვიდა და ყველა მნახველის აღფრთოვანებას იწვევდა.
1960 წლიდან მოყოლებული, აკადემია ჩემ თვალწინ არნახული ტემპით იზრდებოდა და ვითარდებოდა. თანდათან ემატებოდა ახალი სპეციალობები და კათედრები, იზრდებოდა სტუდენტების რაოდენობაც. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც ვთქვი, მთელი შენობა აკადემიის განკარგულებაში გადავიდა, სასწავლო ფართის ნაკლებობა კვლავაც ხელს უშლიდა შემდგომ განვითარებას. განთავისუფლებული ფართი საჭიროებდა კაპიტალურად გარემონტებას, რათა გამოსადეგი ყოფილიყო სასწავლო პროცესისათვის. ამით აპოლონმა კარგად ისარგებლა თავისი მიზნების განსახორციელებლად და მთავრობის მიერ აკადემიის კაპიტალური რემონტისათვის გამოყოფილი არც თუ მცირე თანხით დაიწყო ახალი მაღლივი სასწავლო კორპუსის მშენებლობა. ცხადია, მთელი საპროექტო სამუშაოები უსასყიდლოდ აკადემიის არქიტექტურული გეგმარებისა და საინჟინრო კათედრებმა შეასრულეს. კორპუსის მშენებლობას ხელი მოკიდა რუსთავის ერთ-ერთმა სამშენებლო ტრესტმა, რომელსაც სათავეში ედგა შესანიშნავი პიროვნება, მოქანდაკე გია ჯაფარიძის მამა, ზურაბ ჯაფარიძე.
ახალი სპეციალობების დამატებამ და შესაბამისად, სტუდენტთა რაოდენობის ზრდამ თავისთავად დააყენა აკადემიის ხელმძღვანელობაში გარკვეული რეორგანიზაციის საკითხი. დაარსების დღიდან 1968 წლამდე აკადემიას დირექტორი და ერთი მოადგილე ედგნენ სათავეში. მთავრობამ დააკმაყოფილა აპოლონის თხოვნა და აკადემიას დამატებით სასწავლო დარგის პრორექტორის (ამიერიდან დირექტორი უკვე რექტორად იწოდებოდა, ისევე როგორც ყველა სხვა უმაღლეს სასწავლებელში) შტატი დაუმტკიცა.
იმდროისათვის ახალი სასწავლო კორპუსი უკვე მწყობრში იყო ჩამდგარი და ფერწერის კათედრას თავის აუდიტორებიანად მერვე სართული მთლიანად ჰქონდა დაკავებული. კათედრის მთელი შემადგენლობა პედაგოგ- სტუდენტებიანად ფრიად კმაყოფილი ვიყავით და მთელ სამუშაო დროს ახალ სასწავლო კორპუსში ვატარებდით. აკადემიის რექტორატი ძველ შენობაში დარჩა და ამდენად რაიმე ახალი ამბის ფერწერის კათედრამდე მოღწევას დიდი დრო სჭირდებოდა. ამ მდგომარეობას ისიც აძლიერებდა, რომ უამრავ საორგანიზაციო საქმეებში მთლიანად ჩართული აპოლონი კათედრაზე საკმაოდ იშვიათად ახერხებდა ამოსვლას. სწორედ ამით იყო განპირობებული ის ფაქტი, რომ სასწავლო დარგის პრორექტორის შტატის დამატების ამბავმა ჩვენამდე დაგვიანებით მოაღწია და მაინცა და მაინც დიდი ინტერესი არ გამოუწვევია.
როგორც შემდგომში გავიგე, ფერწერის კათედრისგან განსხვავებით, რექტორატსა და მათთან დაახლოვებულ პირებს შორის ახალი პრორექტორის დანიშვნის პერსპექტივამ და შესაძლო კანდიდატურამ ფრიად ცხოველი ინტერესი გამოიწვია. როგორც ჩანს უჩა ჯაფარიძეს სწორედ ეს ჰქონდა მხედველობაში, როდესაც მირჩია უარი მეთქვა შემოთავაზებულ პრორექტორის თანამდებობაზე.
ჩემთვის სრულიად მოულოდნელად ეს ამბავი ასე დაიწყო: 1968 წლის მარტის დასაწყისის ერთ საღამოს, როდესაც ყველანი სახლში ვიყავით და დასაძინებლად ვემზადებოდით, ტელეფონმა დარეკა. ყურმილი მე ავიღე და აქედან დაიწყო მოულოდნელობების და უცნაურობების მთელი კასკადი. ყურმილიდან აპოლონ ქუთათელაძის ხმა გავიგონე, მისი ხმის არევა სხვაში შეუძლებელი იყო. იგი მოკითხვის შემდეგ პირდაპირ საქმეზე გადავიდა. მკითხა, ვიცოდი თუ არა, რომ აკადემიას დამატებით სასწავლო დარგის პრორექტორის შტატი გამოეყო. ამაზე მე გულახდილად ვუპასუხე, რომ ფერწერის კათედრაზე ყური მოვკარი ამის შესახებ საუბარს, მაგრამ ამის მეტი არაფერი გამიგია. ამაზე აპოლონმა აღნიშნა, რომ ეს ფაქტი კიდევ ერთი დადებითი მომენტია ჩემ სასარგებლოდ, შემდეგ კი მოკლედ ამიხსნა შექმნილი მდგომარეობა. მან მითხრა, რომ შესაფერისი კანდიდატურის შერჩევის პროცედურა საკმაოდ გაიწელა დროში და საჭირო იყო ამ პრობლემის უახლოეს დღეებში გადაჭრა. მე ვუსმენდი აპოლონს და ვერაფრით ვერ ვხვდებოდი რა კავშირი ჰქონდა ყოველივე ამას პირადად ჩემთან. შემდეგ აპოლონმა მითხრა, რომ მასთან შეკრებილია მისთვის ახლობელი პატივსაცემი ადამიანების ჯგუფი და ისინი მასთან ერთად ცდილობენ მონახონ ვაკანსიისთვის შესაფერისი პიროვნება. არსებობდა რამდენიმე კანდიდატურა, მაგრამ სამწუხაროდ ვერცერთმა ვერ დაიმსახურა საერთო მოწონება. როდესაც ჩამოთვლილ კანდიდატთა შორის ჩემმა სახელმაც გაიჟღერა, როგორც აპოლონმა მითხრა, მან თავში ხელი შემოიკრა და გაკვირვება გამოთქვა, რომ ამდენი ხნის განმავლობაში არ მოვაგონდი, თუმცა იქვე აღნიშნა, რომ ეს კიდევ ერთხელ ამტკიცებს ჩემს თავმდაბლობას. აპოლონმა რამდენიმე არგუმენტი დამისახელა, რის გამოც ჩემი მხრიდან შემოთავაზებაზე დათანხმება მისაღები უნდა ყოფილიყო. პირველი მისი დაპირება იყო, რომ ყოველმხრივ ეცდებოდა დაეჩქარებინა მოსკოვში „ვაკ“-ში გაგზავნილი საბუთების საფუძველზე ჩემთვის დოცენტის წოდების დამტკიცება, რაც საშუალებას მომცემდა მიმეღო პრორექტორის სრული ხელფასი 700 მანეთის ოდენობით, ეს კი აპოლონის თქმით გამათავისუფლებდა ჩემი ხელფასის დამატებით „ხალტურის“ ძებნის აუცილებლობისაგან. მთავარი კი რა თქმა უნდა იყო ის, რომ მე საშუალება მომეცემოდა მთელი ჩემი ენერგია და ძალისხმევა აკადემიაში მუშაობაზე გადამეტანა. აპოლონმა კარგად იგრძნო, როგორი მოულოდნელი იყო ჩემთვის მისი შემოთავაზება და მითხრა, რომ პასუხის გაცემას არ მაჩქარებს და მეორე დილით მასთან მისვლა დამავალა, რათა ყველაფერი საბოლოოდ გადაგვეწყვიტა.
როდესაც საუბარი დავამთავრე, დავინახე რომ ჩვენები გაკვირვებული თვალებით მიყურებდნენ და ელოდებოდნენ ამეხსნა მათთვის, რა ხდებოდა. როდესაც განვმარტე, რომ აპოლონმა პრორექტორის ვაკანტური თანამდებობის დაკავება შემომთავაზა, მათი რეაქცია მძაფრი და ერთმნიშვნელოვანი იყო - მათი უდიდესი სიხარული ჩემი დაფასების გამო. დედამ სევდანარევი სიხარული ვერ დამალა, ცრემლებით აევსო თვალები და წუხილი გამოთქვა, რომ ამ ბედნიერ წუთებს გრიშა (მამაჩემი) ვერ მოესწრო. ჩემი მეუღლე, ლამარა, მიუხედავად მისთვის დამახასიათებელი თავშეკავებულობისა, თავის უდიდეს სიხარულს არ მალავდა. მე თვითონ კი უცნაურ გაურკვეველ სიტუაციაში ვიყავი - თან ჩვენებთან ერთად მიხაროდა მატერიალური და საზოგადოებრივი მდგომარეობის მომავალი გაუმჯობესება, მაგრამ თან გარკვეულწილად მაშინებდა შეჩვეული მდგომარეობის შეცვლის პერსპექტივა.
მალევე კიდევ ერთი ტელეფონის ზარი გაისმა - ამჟამად უკვე უჩა რეკავდა. მას აინტერესებდა უკვე მელაპარაკა აპოლონი თუ არა. როდესაც გაიგო, რომ საუბარი ცოტა ხნის წინ შედგა, დაინტერესდა ჩემი რეაქციით. მე გულახდილად ვუპასუხე, რომ მოულოდნელი წინადადებით ძალიან აღელვებული და დაბნეული ვიყავი. თან ვკითხე, როგორი იყო მისი დამოკიდებულება ყოველივე მომხდარის გამო. ცხადია, იმ დროს ჩემთვის მნიშვნელოვანი იყო ახლობელი ადამიანის აზრი, მით უფრო, რომ მას ამ მხრივ გარკვეული ცხოვრებისეული გამოცდილება გააჩნდა - ჩემზე უფრო ახალგაზრდა ასაკში აკადემიას ხელმძღვანელობდა. უჩას პასუხი ჩემთვის ერთგვარად მოულოდნელი იყო და კიდევ უფრო გაამძაფრა ჩემი დაბნეულობა. მან მითხრა, რომ ის არ მირჩევდა შემოთავაზებაზე დათანხმებას, რადგან ამას შეიძლება ბევრი უსიამოვნება შეეხვედრებინა ჩემთვის და მაშინდელი მშვიდი და სტაბილური მდგომარეობა მთლიანად აერია. როდესაც ახლა ვაანალიზებ უჩას რჩევას, ვხვდები რომ მას არ უნდოდა მანამდე მშვიდ ცხოვრებას შეჩვეული სრულიად განსხვავებულ სიტუაციაში აღმოვჩენილიყავი, სადაც მისი აზრით წარმატების დიდი შანსი არ გამაჩნდა. დარწმუნებული ვარ უჩას პასუხი მის მეუღლესთან, მარგარიტასთან, თათბირის შედეგიც იყო. ამის შედეგად ისედაც დაბნეული სულ უფრო წინააღმდეგობრივ სიტუაციაში აღმოვჩნდი. სულ რაღაც ნახევარ საათში თავს რთულად გადასაწყვეტი პრობლემები დამატყდა, მაგრამ ამით ის საღამო არ დასრულებულა.
ცოტა ხანში საშინელ დაბნეულობაში მყოფს, მამაჩემის ტყუპისცალმა, ლადომ დამირეკა. ყურმილის აღებისთანავე გავიგონე ლადოს დაუფარავად აღფრთოვანებული ხმა, რომელიც გულითადად მილოცავდა უდიდეს წარმატებას. ის განუზომლად ბედნიერი იყო მომხდარით და უჩასგან განსხვავებით დარწმუნებული იყო ჩემ მომავალ წარმატებაში. ლადომ მითხრა, რომ უჩას ისიც ელაპარაკა, მაგრამ ვერაფრით ვერ იზიარებდა მის ზედმეტ სიფრთხილეს და ჩემი შესაძლებლობებისადმი უნდობლობას. რამდენადაც უცნაური არ უნდა იყოს, ლადომ მოიგონა 30 წლის წინანდელი ამბავი, როდესაც მან და მამამ ჩემი პირველი ნახატი ნატურიდან - კაცის შიშველი ტორსი - წაი­ღეს დავით კაკაბაძესთან საკონსულტაციოდ, ღირდა თუ არა ჩემთვის აკადემიაში სასწავლებლად წასვლა. მაშინ დავითმა ჩემი პირველი ნახატი დადებითად შეაფასა და ამით გზა დამილოცა შემდგომ მოღვაწეობაში. ლადოს რატომღაც მოაგონდა ეს ეპიზოდი და მითხრა - რას წარმოვიდგენდით მაშინ დავითი ან მე და გრიშა, რომ შენ მომავალში გექნებოდა ბედნიერება აკადემიაში ის თანამდებობა დაგეკავებინა, რომელსაც წლების განმავლობაში ღირსეულად უძღვებოდა დავით კაკაბაძეო. შემდეგ ლადომ გამიზიარა ის არგუმენტები, რომლის გამოც არავითარი მორალური უფლება არ მქონდა უარი მეთქვა აპოლონის შემოთავაზებაზე. მისი თქმით უამრავ ღირსეულ ადამიანს შორის აპოლონმა თავისი არჩევანი ჩემზე შეაჩერა, რაც თავისთავად უკვე ჩემთვის დიდ წარმატებად უნდა ჩაითვალოს და ეხლა მისი მოლოდინის გაწბილება ჩემი მხრივ უმადურობა და უზრდელობაც კი იქნებოდა. თუ ღმერთი გაწყრა და გარკვეული დროის შემდეგ აღმოჩნდება, რომ პრორექტორის თანამდებობა ჩემთვის მიუღებელია, უარი მაშინ უფრო გამართლებული იქნება, ვიდრე ეხლაო. ლადო ოპტიმისტურად იყო განწყობილი და მეც მარწმუნებდა, რომ ყველაფერი კარგად იქნებოდა. ის მხოლოდ იმაზე სწუხდა, რომ ამ ბედნიერ დღეს მამაჩემი ვერ მოესწრო.
ალბათ ადვილი მისახვედრია, ღამეს როგორ გავატარებდი. დილით წავედი აკადემიაში და აპოლონს მივასწარი მისვლა. როდესაც ცოტა ხანში ისიც მოვიდა, მითხრა, რომ ჩემთან ლაპარაკის შემდეგ იგი ტელეფონით დაუკავშირდა პარტიის კალინინის რაიონული კომიტეტის მდივანს და უთხრა, რომ როგორც იქნა გადაწყვიტა პრორექტორის თანამდებობაზე კანდიდატის ვინაობა. როდესაც სერგო რიგვავამ (მაშინდელი რაიკომის მდივანი) გაიგო, თუ ვის გულისხმობდა აპოლონი, უთხრა, რომ მე კარგად მიცნობდა ორჯონიკიძის რაიონული კომიტეტში მუშაობის დროიდან, როდესაც მე სამხატვრო სასწავლებელში ვმუშაობდი და რაღაც პერიოდში პარტორგანიზაციის მდივანიც კი ვიყავი. როგორც აპოლონმა მითხრა, რიგვავამ კმაყოფილება გამოთქვა ჩემ კანდიდატურასთან დაკავშირებით და დაპირდა აპოლონს რომ მეორე დღესვე საკითხს დადებითად გადაწყვეტდა რაიკომის ბიუროზე გატანის გარეშე. რაიკომში გასაუბრებას სამი ადამიანი ესწრებოდა - თვითონ სერგო რიგვავა, მეორე მდივანი (მაღალი სათვალეებიანი ქალი იყო, რომლის გვარიც აღარ მახსოვს) და აგიტაცია-პროპაგანდის განყოფილების გამგე ძნელაძე. დაახლოვებით ნახევარსაათიანი გასაუბრების შემდეგ გადაწყდა, რომ პარტიის რაიონული კომიტეტი რეკომენდაციას მიწევდა პრორექტორის ვაკანტური თანამდებობის დასაკავებლად.
აკადემიაში დაბრუნებულმა შევიტყვე, რომ იქ უკვე გავრცელებული იყო ჩემი დანიშვნის ამბავი. დაიწყო გაუთავებელი მოლოცვები - ზოგი გულწრფელი, ზოგიც კი ცხადია „ზრდილობის გულობიზა“. იმავე დღეს აპოლონი შეუთანხმდა ოთარ თაქთაქიშვილს ჩვენი შეხვედრის შესახებ, რომელიც შედგა კიდევაც და მეორე დღეს უკვე დაიწერა ბრძანება ჩემი პრორექტორად დანიშვნის შესახებ. ასე დაიწყო ჩემ არც თუ ხანმოკლე ცხოვრებაში 15 წლიანი ყველაზე დაძაბული და შრომატევადი პერიოდი.
როგორც ჩემი დანიშვნიდან გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ გავიგე, კანდიდატურის მოძიებას საკმაოდ ხანგრძლივი ისტორია გააჩნდა. მას შემდეგ რაც აპოლონმა დაპირება მიიღო პრორექტორის საშტატო ერთეულის დამატების შესახებ, მან დაიწყო ფიქრი , თუ ვინ შეძლებდა მისი ჩანაფიქრის რეალიზებაში ქმედითი დახმარების გაწევას. დაიწყო ძიების პროცესი, მაგრამ ნათქვამია „მჯობნის მჯობნი არ დაილევაო“ და შესაძლო კანდიდატების შერჩევა საკმაოდ გაიწელა დროში. აპოლონს უკვე აჩქარებდნენ კანდიდატის დასამტკიცებლად წარდგენას. თითქოს შეირჩა კიდევაც ერთი ახალგაზრდა კაცი, მაგრამ მან სამწუხაროდ (ან იქნებ საბედნიეროდაც) სულსწრაფობა გამოიჩინა და ჯერ კიდევ ოფიციალურად დანიშვნამდე გამოავლინა, როგორც ჩანს, მის ბუნებაში არსებული ქედმაღლობა, რაც თვით აპოლონსაც და მის უახლოეს გარემოცვასაც არ მოეწონა და გადაწყდა ძიების ისევ გაგრძელება.
ერთ საღამოს, როდესაც აპოლონის უახლოესი პირები იყვნენ შეკრებილნი, რომელთა აზრსაც ის დიდ ანგარიშს უწევდა, ისევ დაიწყეს შესძლო კანდიდატების ძიება. სწორედ ამ საღამოს ერთ-ერთმა დამსწრემ ჩემი სახელი ახსენა. როგორც ერთერთმა დამსწრემ მითხრა, ჩემი სახელის გაგონებაზე აპოლონმა მისთვის ჩვეული მყისიერი რეაგირებით გამოაცხადა, რომ მისთვის უკვე ნათელი გახდა, ვინ გამოადგება თანამდგომად ჩანაფიქრის რეალიზაციის საქმეში. მან მხოლოდ სინანული გამოთქვა, რომ მანამდე არ მოაგონდა ჩემი თავი, მაგრამ აქვე აღნიშნა, რომ ეს ჩემი თავმდაბლობის შესახებ მეტყველებდა ზოგიერთი ადრე დასახელე­ბულისაგან განსხვავებით. რაც შეეხება იმას, თუ ვინ დაასახელა ჩემი კანდიდატურა, მე არც მაშინ და არც შემდეგ არ მომსვლია აზრად ამის გარკვევა. მიუხედავად ამისა, ჩემამდე მაინც მოაღწია ამბავმა, რომ ეს ჟორა ჯაშმა გააკეთა.
ჟორა ჯაშთან მე ჯერ კიდევ სტუდენტობის დროიდან მქონდა კარგი ურთიერთობა. როდესაც მე მესამე კურსზე უჩას სახელოსნოში ჩავირიცხე, იქ ასისტენტად ჟორა მუშაობდა. ამდენად მე მთელი სამი წლის განმავლობაში მასთან სისტემატური ახლო ურთიერთობა  მქონდა. იყო ბევრი ფაქტორი, რომლის გამოც ჟორა ჩემდამი განსაკუთრებულ ყურადღებას იჩენდა. მთავარი, ცხადია, ის იყო, რომ იგი უჩას ასისტენტი იყო, მე კი მისი ძმისშვილი. თან ის ჩემ ბიძაშვილთან, გივისთანაც, მეგობრობდა. გარდა ამისა, იმ დროს მას ცოლად ჰყავდა ნინა ფოფხაძე და ჟორა მასთან ცხოვრობდა სახლში. ნინას მამა ნიკოლოზ (კოლია) ფოფხაძე, ცნობილი ექიმი - ნევროპათოლოგი, რაჭველი იყო და ახალგაზრდობაში ონში ჩვენებთან ერთად ერთ საზოგადოებაში ტრიალებდა. 1967 წელს მე და ჟორა აგვირჩიეს სამხატვრო ფონდის სამხატვრო საბჭოს შემადგენლობაში, რომლის თავმჯდომარეც იმ დროს გულდა კალაძე იყო. სამხატვრო საბჭოს ამოცანას წარმოადგენდა ყველა იმ ნამუშევრის მხატვრული დონის დადგენა, რომლებიც სამხატვრო ფონდის დაკვეთით ან მისი კომბინატის მიერ სრულდებოდა. მის ფუნქციას აგრეთვე შეადგენდა მხატვრების მიერ სხვადასხვა ორგანიზაციებისაგან დაკვეთილი ნაწარმის ხარისხის და ღირებულების დადგენა. ასევე სამხატვრო სალონში, რომელიც რუსთაველის გამზირზე მდებარეობდა, კულტურის სამინისტროს შენობის პირველ სართულზე, მხატვრების ან ხალხური შემოქმედების ოსტატების მიერ სარეალიზაციოდ განკუთვნილი ნაწარმის შეფასება. სამხატვრო საბჭო ყოველ კვირაში ერთ დღეს იკრიბებოდა და როგორც წესი, მთელი დღის განმავლობაში უხდებოდა მუშაობა. ვფიქრობ საბჭოში ჩემმა წარმატებულმა მოღვაწეობამ მისცა ჟორას კიდევ ერთი არგუმენტი იმისა, რომ მისი კანდიდატი ღირსეულად შეძლებდა პრორექტორის მოვალეობის შესრულებას. არ შეიძლება არ აღვნიშნო მისი შინაგანი ტაქტი და კეთილშობილება მიუხედავად ჩვენი შემდგომი ხშირი ახლო ურთიერთობისა, თუნდაც გარიყულას ბაზაზე ერთად გატარებული ზაფხულის ორთვიანი პრაქტიკისა, ჟორას არასდროს არ უხსენებია, თუნდაც გაკვრით, რომ სწორედ მან შესთავაზა აპოლონს ჩემი კანდიდატურა.
მე წარსულშიც ხშირად დავფიქრებულვარ იმის შესახებ, თუ რა ფაქტორმა გადააწყვეტინა აპოლონს მყისიერად შეეწყვიტა კანდიდატურების ხანგრძლივი ძებნა, მათი აწონ - დაწონა, ზოგჯერ უკვე მიღებული გადაწყვეტილების შეცვლაც კი. ეს კითხვა ეხლაც ამოუხსნელ ამოცანად რჩება ჩემთვის. რატომ გადაწყვიტა აპოლონმა რამდენიმე წუთში ჩემ კანდიდატურაზე შეჩერება? ვფიქრობ, მან გადაწყვიტა ინტუიციას მინდობოდა, ამიტომ დიდხანს აღარ უფიქრია, დაუყოვნებლივ დამირეკა და პრორექტორის თანამდებობა შემომთავაზა. აპოლონის ამ სწრაფი გადაწყვეტილების შესახებ ჩემთვის არაერთხელ უთქვამთ იქ დამსწრე პირებს. ასე იყო თუ ისე, აპოლონმა გადაწყვეტილება მიიღო და ძალიან სწრაფად (ორ დღეში) გააფორმა ოფიციალურად ჩემი პრორექტორად დანიშვნა.
ცხადია, ამ დროს აკადემიაში ბევრი ნაცნობი მყავდა, მაგრამ უმეტესობა, მით უფრო სტუდენტები, პირადად არ მიცნობდა, ამიტომ გავრცელდა ხმა, რომ პრორექტორად უჩა ჯაფარიძის ძმისშვილი დაინიშნა. თუ გავითვალისწინებთ, რომ უჩას იმ პერიოდში ქართული მხატვრობის საქმეებში ერთ-ერთი წამყვანი როლი ეკავა და ზოგიერთი მას ყოვლისშემძლედაც კი მიიჩნევდა, ცხადი იქნება, რომ დაინტერესებული საზოგადოების გადამწყვეტი უმრავლესობისათვის (მხოლოდ რამდენიმე ადამიანის გამოკლებით) ჩემი დანიშვნა მთლიანად უჩას გავლენას და მის მცდელობას მიეწერებოდა. ასევე ფიქრობდა ალბათ ჩემი ნათესავების და ახლობლების დიდი უმეტესობა. მხოლოდ რამდენიმე ადამიანმა, რომელთაგანაც დღეს აღარავინ არ არის ცოცხალი, იცოდა, რომ უჩას არა თუ არავითარი მონაწილეობა არ მიუღია, არამედ როგორც უკვე ვთქვი, მირჩია უარი მეთქვა აპოლონის მიერ შემოთავაზებულ თანამდებობაზე.
როდესაც ეხლა ვფიქრობ (რის საშუალებაც ჩემ მდგომარეობაში უამრავი მაქვს) და ვცდილობ გავაანალიზო უჩას რჩევის მოტივები, პირველ რიგში გამოვდივარ იქიდან, რომ მას ცხადია მხოლოდ კარგი უნდოდა ჩემთვის. როგორც უჩამ თვითონ მითხრა, ის თვლიდა, რომ მე სრულიად გამოუცდელი ვიყავი ადმინისტრაციულ საქმიანობაში და ამდენად გამიჭირდებოდა გარკვევა იმ ფარულ თუ გამჟღავნებულ დაპირისპირებებში, რომელიც ცალკეულ დაჯგუფებებს შორის არსებობდა აკადემიაში, ისევე როგორც ალბათ ყველა დაწესებულებაში. უჩა თვლიდა, რომ მე მქონდა ჩემთვის ნაცნობი და წყნარი სამუშაო და ამდენად აზრი არ ჰქონდა შეჩვეული საქმიანობის მიტოვებას და სრულიად უცნობ ახალ გარემოში გადასვლას, სადაც ჩემი წარმატების იმედი, როგორც ჩანს, მას ნაკლებად ჰქონდა. ის ალბათ ფიქრობდა, რომ შესაძლებელი წარუმატებლობა ახალ ამპლუაში მხოლოდდამხოლოდ უარყოფითი შედეგის მომტანი აღმოჩნდებოდა ჩემი მომავლისათვის. ერთი სიტყვით, უჩას რატომღაც დიდი იმედი არ ჰქონდა ჩემი შესაძლებლობების და არ უნდოდა ფიასკო განმეცადა ახალ საქმიანობაში.
როგორც ვთქვი, მოვლენები ისეთი კალეიდოსკოპური სისწრაფით ვითარდებოდა, რომ მე მოულოდნელობისაგან ისედაც დაბნეულს, მიჭირდა რაიმე კონკრეტული გადაწყვეტილების მიღება. ყველაზე უფრო დამაჯერებლად ლადოს არგუმენტი მეჩვენებოდა, რომ შემოთავაზებაზე უარის თქმა ჩემი მხრივ აპოლონისადმი უმადურობა და უპატივისმცემლობა იქნებოდა. მაგრამ ყველა ფიქრები და არგუმენტები დავიწყებას მიეცა, როდესაც დილით აპოლონმა შეხვედრისთანავე ჩემი პასუხით დაინტერესების მაგივრად მახარა, რომ წინა ღამით იგი რაიკომის მდივანს სახლში დაუკავშირდა და შეატყობინა თავის გადაწყვეტილება პრორექტორის კანდიდატურის შესახებ. აპოლონი კმაყოფილი ჩანდა იმით, რომ როდესაც სერგო რიგვავამ გაიგო ვისი კანდიდატურის წარდგენას აპირებდა აკადემია, კმაყოფილება არ დაფარა. როგორც მას აპოლონისთვის უთქვამს, ის მე კარგად მიცნობდა სამხატვრო სასწავლე­ბელში მუშაობის დროიდან და ჩემს მიმართ მხოლოდ დადებითი აზრი გააჩნდა. ამდენად ჩემი დამტკიცების საქმეში მისი მხრიდან მხოლოდ სრული მხარდაჭერა იყო მოსალოდნელი. რაიკომის ბიუროზე საკითხის განხილვის გარეშე, გასაუბრების შემდეგ, პარტიის რაიონულმა კომიტეტმა აპოლონს ოფიციალურად დაუდასტურა თანხმობა ჩემ დანიშვნაზე. ყველაფერი ეს ძალიან სწრაფად მოხდა და მეც დიდი ფიქრის გარეშე გადავეშვი უცნობ მორევში, რომელშიც საბედნიეროდ მთელი 15 წელიწადი წარმატებულად ვიცურავე. ამის თქმის უფლებას მაძლევს ის ფაქტი, რომ მთელი ამ ხნის განმავლობაში მე არ მქონია არავითარი შენიშვნა არც ზემდგომი შემმოწმებელი ორგანიზაციების და არც აკადემიის ხელმძღვანელობის ან კოლექტივის რომელიმე წევრის მხრიდან. ამდენად ჩემი საქმიანობა შეიძლებოდა კიდევ უფრო ხანგრძლივი ყოფილიყო, რომ არა ორი გურულის (ვგულისხმობ ნოდარ ჯანბერიძეს და გოგი თოთიბაძეს) ურთიერთ კინკლაობა. მიუხედავად ჯანბერიძის მცდელობისა, მე უარი ვთქვი ამ დაპირისპირებაში ჩართვაზე და ვარჩიე ისევ პედაგოგიურ მოღვაწეობას დავბრუნებოდი. პრორექტორად დანიშვნის დროს ერთადერთი ჩემი თხოვნა იყო დაერთოთ უფლება მქონოდა კანონით ნებადართული  მცირე ოდენობის საათები საათობრივი ანაზღაურებით. პრორექტორის თანამდებობაზე უარის თქმის სანაცვლოდ კულტურის მინისტრის მოადგილეს გოგი ჟორჟოლიანს, რომელიც იმ დროს ოთარ თაქთაქიშვილს ცვლიდა, ვთხოვე აკადემიისათვის დამატებით გამოეყო პროფესორის ერთი საშტატო ერთეული, რაც რა თქმა უნდა დაუყოვნებლივ იქნა დაკმაყოფილებული. ყოველგვარ თანამდებობაზე უარის თქმის მიზეზი ისიც იყო, რომ მე სრულიად ვიზიარებდი გოგი თოთიბაძის პოზიციას აკადემიის შემდგომი მუშაობის პრინციპების შესახებ. ეს პრინციპები გულისხმობდა წლების განმავლობაში ჩამოყალიბებული ტრადიციული სასწავლო პროცესის შემდგომ განვითარებას, რასაც თავისთავად ხელი უნდა შეეწყო აკადემიის სტუდენტების პროფესიული დაოსტატებისათვის. ზოგიერთი „ახლებურად მოაზროვნე“ პიროვნება, რომლებსაც ნოდარ ჯანბერიძეც უჭერდა მხარს, თვლიდა რომ აკადემიაში აუცილებელია რადიკალური ცვლილებების გატარება მისი გათანამედროვეობისათვის. როდესაც ეხლა ვაანალიზებ მოვლენების იმდროინდელ განვითარებას ვთვლი, რომ ჩემი გადადგომა დროული იყო, რადგან დაღმასვლის პროცესი აკადემიაში უკვე დაწყებული იყო და ჩემი თანამდებობაზე დარჩენა ფაქტიურად ვეღარაფერს ვეღარ შეცვლიდა. ეს დაღმასვლა უკვე ინერციით გაგრძელდა როგორც ზურაბ ნიჟარაძის რექტორობის პერიოდში, ასევე თენგიზ ფერაძის დროსაც. მართალია სოსო ქოიავა რექტორად არჩევის შემდეგ შეეცადა რღვევის პროცესების შეჩერებას, მაგრამ მთლიანად ქვეყანაში ისეთი სიტუაცია შეიქმნა, რომ ამის გაკეთება შეუძლებელი იყო.
ეგრეთწოდებულმა რეფორმამ განათლების სისტემაში საბოლოოდ გაანადგურა და დაასამარა მრავალი წლის განმავლობაში წვალებით და დიდი შრომის ფასად მიღწეული წარმატებები. სამწუხაროდ გია ბუღაძეს არ ეყო არც გამბედაობა და არც ვაჟკაცობა, წინააღმდეგობა გაეწია განათლების სამინისტროს მიერ აკადემიისათვის თავსმოხვეული უაზრო ცვლილებებისათვის, ისე როგორც ეს კონსერვატორიის რექტორმა მოახერხა.
შედეგად „კორუფციასთან ბრძოლის“ საბაბით ერთი ხელის მოსმით ერთბაშად განადგურდა წლების განმავლობაში დიდი ძალისხმევის შედეგად ჩამოყალიბებული მისაღები გამოცდების დონე სპეციალურ საგნებში, რაც თავისთავად განაპირობებდა იმ მაღალი მოთხოვნების დონეს, რაც აუცილებელია უმაღლესი სამხატვრო სასწავლებლისათვის. აკადემიაში წლების განმავლობაში ჩამოყალიბებული მისაღები გამოცდების პრაქტიკა „კორუფციის წყაროდ“ შერაცხეს და მიიღეს სრულიად აბსურდული გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც აბიტურიენტები მისაღებ საკონკურსო გამოცდებზე აბარებენ მხოლოდ ერთ მოცემულობას, რომელიც საერთოა ყველა სპეციალობისათვის, მაგალითად სახვითი ხელოვნების ფაკულტეტზე ფანქრით შესრულებულ ელემენტარულ ნატურმორტს.
ადრე სახვითი ხელოვნების ფაკულტეტზე 6 და გამოყენებითი ხელოვნების სპეციალო­ბებზე 5 მოცემულობა ცალ-ცალკე ფასდებოდა და ჩასარიცხავ შეფასებათა საერთო ჯამში გადამწყვეტ როლს თამაშობდა. ამგვარად სპეციალური საგნების შეფასების წვლილი ბევრად დიდი იყო, ვიდრე ზოგადსაგანმანათლებლო საგნებისა. გარდა ამისა მოცემულობის სირთულე იძლეოდა საშუალებას დადგენილიყო აბიტურიენტის მზადყოფნა უმაღლეს სასწავლებელში სწავლის გასაგრძელებლად. რეფორმის შედეგად კი ეს ყველაფერი რადიკალურად შეიცვალა, რადგან სპეციალობის მხოლოდ ერთი შეფასებაღა დარჩა.  საგამოცდო კომისიები აღმოჩნდნენ დილემის წინაშე, ფანქრით შესრულებული ერთი ნატურ­მორტის მიხედვით მიეღოთ გადაწყვეტილება ამა თუ იმ აბიტურიენტის აკადემიის მოთხოვნებისადმი შესაფერისობის შესახებ. ამგვარად, შეიქმნა აბსურდული სიტუაცია, როდესაც ფერწერის პირველ კურსზე ჩარიცხულთა შორის იყო რამდენიმე სტუდენტი, რომელთაც არამცთუ ზეთის საღებავებით, არამედ აკვარელითაც კი არ ჰქონდათ გაკეთებული არაფერი. როდესაც საგამოცდო ნახატები ვნახე, გაოგნებული დავრჩი იმით, რომ ამდენ ნახატში სულ რამდენიმე იყო, რომელიც გამოირჩეოდა საერთო მასიდან. დანარჩენი უმეტესი ნაწილი ერთი კაცის მიერ დახატულს გავდა და დარწმუნებული ვარ თვით ავტორებსაც კი გაუჭირდებოდათ საკუთარი ნამუშევრის ამოცნობა. ცხადი იყო, რომ არსებობდა მონოპოლისტი რეპეტიტორი, რომელიც არც თუ მცირე გასამრჯელოს ფასად აბიტურიენტების უმრავლესობას მთელი წლის განმავლობაში, შეიძლება ითქვას, გეშავდა ნახატის ზედაპირულ, ეფექტურ შესრულებაში. ესეც ყბადაღებული „კორუფციასთან ბრძოლა“ და აბიტურიენტის მიერ ბუნებრივი მონაცემების გამომჟღავნების საშუალება.
მისაღები გამოცდების ამგვარმა სრულიად ახლებურად ჩატარებამ მთლიანად დაანგრია აკადემიის აწყობილი სისტემა, რაც გულისხმობდა უმაღლესი სასწავლებლის მოთხოვნები­სადმი მისაღები კონტინგენტის მომზადების შესაბამისობას. სამხატვრო განათლების დაწყებითი და საშუალო რგოლების მწყობრი სისტემა (სამხატვრო სკოლები რეგიონებში, სამხატვრო სასწავლებლები, აკადემიასთან არსებული მოსამზადებელი კურსები) საშუალებას იძლეოდა, რომ სამხატვრო აკადემიაში მისაღები გამოცდების დონე სპეციალურ საგნებში ყოფილიყო საკმაოდ მაღალი და აკადემიაში კონკურსის შედეგად შერჩეული კონტიგენტი სავსებით მომზადებული იყო საკავშირო პროგრამებით გათვალისწინებული მოთხოვნების მაღალ დონეზე შესასრულებლად. ამ საკითხებს ისტორია (ყოველ შემთხვევაში აკადემიის ისტორია) თავის დროზე მისცემს შეფასებას, მე კი სჯობს ჩემი პირადი საქმეები მოვიგონო.
როგორც უკვე ვთქვი, უჩამ მირჩია აპოლონის შემოთავაზებაზე უარი მეთქვა, რის მოტივადაც ჩემი იმჟამინდელი წყნარი, გარანტირებული პედაგოგიური საქმიანობა სახელდებოდა, რაც მისი აზრით უფრო შეეფერებოდა ჩემს ბუნებას, ვიდრე ჩემთვის უცნობი და მართლაც რთული ადმინისტრაციული სამუშაო. მე იმ დროს ვფიქრობდი და შემდეგში თვით უჩას სიტყვებმაც დამარწმუნა ჩემი ეჭვის სისწორეში, რომ უჩას ხმამაღლა ნათქვამის გარდა გულში საკმაოდ დიდი ეჭვი ჰქონდა, რომ საერთოდ ვერ შევძლებდი სასწავლო დარგის პრორექტორის მართლაც ძალიან რთული მოვალეობის შესრულებას და უბრალოდ შევრცხვებოდი. ჩემი პრორექტორად მუშაობის გარკვეული დროის შემდეგ მან აღიარა, როგორც პირადად ჩემთან, ისე  მთელი ფერწერის კათედრის თანდასწრებითაც, რომ „აპოლონის არჩევანმა გაამართლა.“ ეს სიტყვები ნათლად ადასტურებდა, რომ მას თვის დროზე ეგონა, რომ აპოლონის არჩევანი მხოლოდ მისი ჩემდამი სიმპათიით იყო განპირობებული და ვერ გაამართლებდა მოლოდინს. უჩამ ეს აღიარება ჯერ კიდევ აპოლონის სიცოცხლეშივე გააკეთა და შემდგომშიც არაერთხელ გაიმეორა. მახსოვს უჩა განსაკუთრებით კმაყოფილი იყო კორნელი სანაძის მიერ ნათქვამი სიტყვებით - „სამხატვრო აკადემიას დავით კაკაბაძის შემდეგ სასწავლო დარგის ოთარისნა­ირი ხელმძღვანელი არ ჰყოლიაო“. ეს სიტყვები მან უჩას უთხრა ერთ-ერთი ჩემი საანგარიშო მოხსენების შემდეგ პარტორგანიზაციის ღია კრებაზე, სადაც ის უჩას გვერდით იჯდა. კორნელის მხრივ ასეთი აღიარება მით უფრო დასაფასებელი იყო, რომ იგი ამ დროს ჩემზე პირადად ნაწყენი იყო, რასაც ხმამაღლა აღიარებდა კიდევაც. ეს წყენა კი იმით იყო გამოწვეული, რომ მე თანხმობა განვაცხადე წერეთლების მრავალშვილიანი ოჯახის მიერ სოსო ზაალიშვილის ყოფილი ბინის დაკავებაზე. როგორც შემდეგ გაირკვა, კორნელის ეს ბინა თავისი დისთვის უნდოდა, რის შესახებაც ჩვენთვის არაფერი უთქვამს.
რაკი სიტყვამ მოიტანა, მინდა გავიხსენო აკადემიაში არსებული ერთი ტრადიცია. ყოველი სასწავლო სემესტრის დამთავრების შემდეგ ღია პარტიულ კრებაზე გამოვდიოდი საანგარიშო მოხსენებით. ამის ინიციატივა იმდროინდელი პარტიული კომიტეტის მდივანს, ჟორა ცეცხლაძეს, ეკუთვნოდა. 20-25 გვერდიან წერილობით მოხსენებაში განიხილებოდა დასრულე­ბული სასწავლო სემესტრის განმავლობაში მომხდარი მოვლენები და არსებული პრობლემები. მოხსენებაში იხილებოდა სასწავლო პროცესში წარმოქმნილი ყველა დადებითი თუ უარყოფითი მოვლენა, მათი მიზეზები და უარყოფითი მოვლენების აღმოფხვრის შესაძლო გზები. კრებებმა პოპულარობა მოიპოვა და მალე ხალხმრავალი გახდა. აკადემიის ყველა თანამშრომელს თუ სტუდენტს საშუალება ჰქონდა არა მხოლოდ მიეღო მისთვის საინტერესო ინფორმაცია, არამედ დაესვა შეკითხვა და მიეღო ამომწურავი პასუხი. ამ მოხსენებებს ფასდაუდებელი მნიშვნელობა ენიჭება სამომავლოდაც, რადგან მომავალი დაინტერესებული მკვლევარებისათვის შეიცავს დაწვრილებით ანგარიშებს და დეტალურ ცნობებს 1969 – 1983 წლების განმავლობაში აკადემიის სასწავლო პროცესში მიმდინარე მოვლენების შესახებ.
აპოლონის არჩევანმა რომ გაამართლა, ამას თუნდაც ის ფაქტიც ადასტურებს, რომ ჩემი მოღვაწეობა პრორექტორის თანამდებობაზე გაგრძელდა ზუსტად 15 წელი და ამ ხნის განმავლობაში არ მქონია არავითარი გართულება არც აკადემიის შიგნით და არც ზემდგომ დაწესებულებებში. რამდენადაც ვიცი ასეთი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ამ თანამდებო­ბაზე არავის უმუშავია, ყოველ შემთხვევაში 1939 წლის შემდეგ, როდესაც მე აკადემიაში მივედი. იმ დროს აკადემიის დირექტორის თანამდებობა ეკავა სილოვან კაკაბაძეს, მისი მოადგილე კი დავით კაკაბაძე იყო. იმ დროს მოადგილის თანამდებობა ცალკე სასწავლო დარგში არ არსებობდა. ეს თანამდებობა აკადემიაში პირველად გაჩნდა მაშინ, როდესაც მე დავინიშნე სასწავლო დარგის პრორექტორად. აკადემიაში ჩემი ყოფნის პერიოდში (1939 – 2006 წ.) ასეთი ხანგრძლივი დროის განმავლობაში არც ერთი მოადგილე ან პრორექტორი არ ყოფილა. პრორექტორად დანიშვნის შემდეგ საკმაოდ სწრაფად დავანახე ყველას, რომ შემწევდა უნარი კრიტიკულ სიტუაციაში მიმეღო სწორი, ობიექტური და მიუკერძოებელი გადაწყვეტილება. როდესაც ახალ თანამდებობაზე „აკლიმატიზაციის“ შემდეგ რამდენიმე კრიტიკულ ეპიზოდში შევძელი სათანადო სწორი გადაწყვეტილების მიღება და განხორციელება, ვფიქრობ აპოლონიც დარწმუნდა თავისი არჩევანის სისწორეში. მან პირადად ჩემთანაც და აკადემიის საბჭოს სხდომაზეც განაცხადა, რომ სასწავლო პროცესის წარმართვაში არ აპირებდა ჩარევას და როგორც მას უყვარდა თქმა, ამ საკითხში სრულ „კარტ ბლანშს“ მაძლევდა. ოთხი წლის განმავლობაში, რაც მე აპოლონის გარდაცვალებამდე მომიხდა მის გვერდით მუშაობა, ვერ ვიგონებ ვერც ერთ შემთხვევას, როდესაც მას ჩემი დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიმართ რაიმე, თუნდაც მცირედი უკმაყოფილება გამოეხატოს. ეს წლები იყო ჩემთვის უდიდესი სკოლა და გამოცდილების მიღების შესანიშნავი საშუალება.
აპოლონის გარდაცვალების შემდეგ გოგი თოთიბაძესთან პირველივე საქმიანი შეხვედრის დროს  მან თავისი კმაყოფილება გამოთქვა ჩემი წარსული მუშაობით და აღმითქვა, რომ ისიც აპოლონის მსგავსად არ აპირებდა სასწავლო პროცესის მიმდინარეობაში აქტიურ ჩარევას და ამ მხრივ სრულ დამოუკიდებლობას მპირდებოდა.
რაც შეეხება ჩემზე დაკისრებულ მოვალეობებს, მე, შიძლება ითქვას არაპროპორციულად ძლიერ ვიყავი დატვირთული. ჩემი მუშაობის დაწყებისთანავე რექტორატის პირველივე სხდომაზე მოხდა ფუნქციების განაწილება ჩემსა და ანატოლი მკურნალს შორის. რამდენადაც სასწავლო პროცესის გარდა ფაქტიურად თითქმის აღარაფერი საქმე აღარ რჩებოდა, ამიტომ აპოლონმა გადაწყვიტა ანატოლისათვის ზოგად ადმინისტრაციულ მოვალეობებთან ერთად სადიპლომო ნამუშევრების დაცვის ორგანიზებაც დაევალებინა. ეს ნაწილობრივ მაინც შემიმსუბუქებდა ზაფხულის დასაწყისში ჩემ თავზე ერთდროულად დაყრილი საქმეების გაძღოლას. მაისიდან იწყებოდა ჩემი გაწამაწია: მეორე სემესტრის და საერთოდ სასწავლო წლის დამთავრება, ზაფხულის პრაქტიკების დაგეგმვა და ჩატარების ორგანიზება, მომავალი სასწავლო წლისათვის კათედრების დატვირთვის დაგეგმვა და რაც მთავარი თავსატეხი იყო ყოველმხრივ, ივლისის თვეში მისაღები გამოცდების ორგანიზება და ჩატარება. რამდენადაც სადიპლომო ნამუშევრების დაცვა მთელი სასწავლო პროცესის დაგვირგვინებას წარმოადგენდა, ვერც დიპლომების დაცვის პროცესიდან მთლიანი განთავისუფლება ხერხდებოდა. ყოველივე ზემოთთქმულის გამო 15 წლის განმავლობაში პერიოდი მაისიდან ივლისის ჩათვლით ჩემთვის წლის განმავლობაში ყველაზე კოშმარული იყო. მიუხედავად ამისა, როგორც ეხლა ვიგონებ, არასოდეს არ მომსვლია თავში უარი მეთქვა ამ უმძიმეს სამუშაოზე. როგორც ჩანს იმის შეგრძნება, რომ რაღაც სასარგებლო საქმეს ვაკეთებდი, მაიძულებდა მაქსიმალურად გამომეყენებინა ჩემი რესურსები აკადემიის შემდგომი განვითარებისა და აღმასვლისათვის.
პრორექტორის თანამდებობაზე დანიშვნისთანავე მტკიცედ გადავწყვიტე ჩემ შემდგომ მუშაობაში უარი მეთქვა ყოველგვარ ბიუროკრატიულ ბარიერებზე და კოლექტივისგან რაიმე დისტანცირების დადგენაზე. უარი ვთქვი მიღების საათების დაწესებაზე. ჩემი სამუშაო ოთახის კარი ყოველთვის ღია იყო შემოსვლის ყველა მსურველისათვის. მე არც იმას ვთაკილობდი, რომ თვითონ მივსულიყავი რომელიმე კათედრაზე ან დეკანატში, თუ ეს საქმისათვის იყო საჭირო.
ჩემი მუშაობის ასეთმა სტილმა საბედნიეროდ აკადემიაში გაგება და უმეტეს შემთხვევაში მოწონებაც დაიმსახურა. როგორც ძველი მეგობრები, ისე ახლად გაცნობილები, ჩემთან საუბარის დროს კმაყოფილებას გამოთქვამდნენ იმის გამო, რომ მე ახალ თანამდებობაზე დანიშვნის შემდეგ არ შევიცვალე და ძველებურად კეთილგანწყობილი დავრჩი მათდამი. მაშინ ჩემთვის ცოტა არ იყოს გაუგებარი იყო ჩემი მუშაობის ასეთი შეფასება, თუმცა მრავალი წლის გავლის შემდეგ ეს ყველაფერი უფრო გასაგები გახდა ჩემთვის. შემდგომი ჩემი ხანგრძლივი ცხოვრების განმავლობაში ისეთი ადამიანებიც შემხვედრია, რომლებიც თავისი არც თუ დიდად მნიშვნელოვანი თანამდებობის გამო ლამის გასკდომამდე იბერებოდნენ.
ახლა, როდესაც ბევრი დრო მაქვს გავაანალიზო წარსული, ბევრ მიზეზს ვიგონებ, რატომ შევრჩი პრორექტორის თანამდებობაზე ასე ხანგრძლივად. უნდა ავღნიშნო, რომ 15 წლის განმავლობაში არასდროს დამბადებია სურვილი დამენებებინა თავი პრორექტორობისათვის, მიუხედავად იმისა რომ ძალიან ხშირად გაუსაძლისად მძიმე მდგომარეობაში ვიყავი ხოლმე, განსაკუთრებით მისაღები გამოცდების პერიოდში. ისევ პედაგოგიურ მოღვაწეობაზე გადასვლა ხომ ფაქტიურად არავითარ მატერიალურ ცვლილებას არ გამოიწვევდა და სამაგიეროდ მომცემდა საშუალებას ბევრად უფრო თავისუფლად მეცხოვრა და მეტი მემუშავა ფერწერაში. როგორც ჩანს აქ მიზეზების მთელი კომპლექსი იყო. ერთ-ერთი ალბათ ჩემი სურვილი იყო დამემტკიცებინა როგორც ჩემი თვისათვის, ასევე სკეპტიკოსებისათვის, რომ აპოლონი არ შემცდარა თავის არჩევანში და მე შემწევდა უნარი ღირსეულად გამეგრძელებინა ჩემი მოღვაწეობა. მაშინ მე წასვლას ჩემ დამარცხებად აღვიქვამდი, რაც ცხადია, არასდროს და არავისთვის არ არის სასურველი. ეს გრძნობა, როგორც ჩანს, მხოლოდ ქვეცნობიერად არსებობდა. ყოველ შემთხვევაში მე ვერ ვიგონებ ვერც ერთ მომენტს, რომ მე ამის შესახებ მეფიქრა.
თბილისის სამხატვრო აკადემიამ დაარსების დღიდან (1922 წლის მაისი) თავისი არსებობის მანძილზე მძიმე და პერიპეტიებით აღსავსე გზა გაიარა. ახლად დაფუძნებული უმაღლესი სასწავლო დაწესებულებისათვის პირველი წლების ბუნებრივ სირთულეებს ემატებოდა მთლიანად სახელმწიფოში არსებული წინააღმდეგობები და სირთულეები, რაც გამოიხატებოდა ზოგადად განათლების სისტემაში ერთიანი სახელმწიფოებრივი სტრატეგიის არარსებობაში. ამის ნათელ მაგალითს წარმოადგენდა აკადემიის და უნივერსიტეტის ერთ პედაგოგიურ ინსტიტუტში გაერთიანება. საბედნიეროდ ეს უაზრო ქმედებები როგორც იქნა დამთავრდა და 1930-იანი წლებიდან აკადემიამაც დაიბრუნა დამოუკიდებლობა და დაიწყო არეული სიტუაციის თანდათანობით დალაგების პროცესი.
1939 წლიდან აკადემიის ცხოვრების ყველა ასპექტი და მისი თანდათანობითი განვითარება ჩემ თვალწინ მიმდინარეობდა. როდესაც მე აკადემიაში მივედი, სწავლის ხარისხი და განსკუთრებით სტუდენტების საკურსო და სადიპლომო ნამუშევრების პროფესიონალური დონე მნიშვნელოვნად ჩამორჩებოდა წლების შემდგომ მიღწეულ დონეს. ასევე თვალში საცემი იყო მისაღები გამოცდების მოცულობა და პროფესიონალური ხარისხი. სპეციალურ საგნებში მხოლოდ ორ მოცემულობას ვაკეთებდით - ფერწერაში ნატურმორტს, ხატვაში კი შიშველ ფიგურას. სამაგიეროდ ვაბარებდით თეორიულ გამოცდებს ყველა საგნებში, რასაც საშუალო სკოლაში ვსწავლობდით. ჩარიცხვა ხდებოდა ყველა გამოცდის ნიშნების ჯამით. მნიშვნელოვანი განსხვავება იყო იმ სადიპლომო ნამუშევრებს, რომლებიც დამხვდა აკადემიაში მისვლის დროს, და იმ ფერწერულ ტილოებს შორის, რომლებიც აკადემიის აღზევების პერიოდში სრულდებოდა. ცხადია, აკადემიის წინსვლის საქმეში გარკვეული დამამუხრუჭებელი გავლენა იქონია ომის წლებმა, როდესაც ძალიან ბევრი ნიჭიერი სტუდენტი იძულებული გახდა დაეტოვებინა აკადემია. მიუხედავად ამისა ომის ბოლო წლებშივე მოხდა გარკვეული პროგრესი, განსაკუთრებით იმის შემდეგ, რაც აკადემია გადავიდა მესამე კურსიდან სახელოსნოებში სწავლის სიტემაზე. ამის შემდეგ სახვითი ხელოვნების დარგში დაიწყო თანდათანობითი წინსვლა და აკადემიის სტუდენტთა ნამუშევრები ნელ-ნელა მიუახლოვდა კლასიკური რეალისტური ხელოვნების საუკეთესო მიღწევების დონეს.
ზოგადად, აკადემიის 90 წლიანი არსებობა შეიძლება პირობითად დაიყოს სამ 30 წლიან მონაკვეთად.
1922-1952 წლების განმავლობაში აკადემიამ გაიარა ყველა ახალშობილისათვის დამახასიათებელი წლები, როდესაც იგი ცდილობდა თვითდამკვიდრებას, ადგამდა პირველ ნაბიჯებს და გამომდინარე ქვეყნის საერთო წინააღმდეგობრივი მდგომარეობიდან, ცდილობდა ზოგადად აღმასვლის გზით თანდათანობით განვითარებას.
მეორე პირობითი პერიოდის განმავლობაში შეიძლება ითქვას, რომ აკადემიამ თავისი განვითარების ზენიტს მიაღწია. ამ დროს მოხდა მისი მაქსიმალური მიახლოება აპოლონის მიერ ჩაფიქრებული უმაღლესი სასწავლებლის ფუნქციონირების მოდელთან. აკადემიის გამოყენებითი ხელოვნების საკურსო და სადიპლომო ნამუშევრები ინერგებოდა წარმოებაში და ხშირ შემთხვევებში იმსახურებდა ჯილდოებს როგორც საკავშირო, ისე საერთაშორისო გამოფენებზე. არქიტექტურის ფაკულტეტის დიპლომები ასევე ხშირად იმსახურებდა მსოფლიო გამოფენების დიპლომებს.
ამ დროს აკადემიამ განვლილ ხანგრძლივ გამოცდილებაზე დაყრდნობით შეძლო არნახული განვითარების მიღწევა როგორც რაოდენობრივად, ისე მაღალი შემოქმედებითი და პროფესიონალური დონის მხრივ.
მესამე პერიოდის განმავლობაში (1982 წლიდან დღემდე) აკადემია ინერციით კიდევ ახერხებდა თავისი სახის შენარჩუნებას, მაგრამ თანდათანობით მოხდა ის, რაც გარდაუვალი იყო თვით სახელმწიფოს მდგომარეობიდან გამომდინარე. ე. წ. „რეფორმამ“ კი თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია გადაჩეხა ისეთ უფსკრულში, საიდანაც სამწუხაროდ ალბათ უკვე შეუძლებელი იქნება ამოსვლა.

5.10.13

ვლადიმერ ჯაფარიძე - "ლევ ტოლსტოის დაკრძალვაზე"


Lado and Grisha
სრული ნახევარი საუკუნეა მას შემდეგ, რაც მე და ჩემმა ძმამ გრიგოლმა მონაწილეობა მივიღეთ ლევ ტოლსტოის დაკრძალვაში. ჩემი მეხსიერებიდან ორმოცდაათმა წელმაც ვერ წაშალა ეს დაუვიწყარი ამბავი. დღესაც გუშინდელივით მახსოვს ყველაფერი.
იმ ხანებში მე და გრიგოლი მოსკოვის უნივერსიტეტში ვსწავლობდით. მოწადინებული ვიყავით, რაღაც ისეთი რამ გაგვეკეთებინა, რაც ხელს შეუწყობდა ჩვენი დიდი კულტურის პოპულარიზაციას. ამ მიზნით ვთარგმნეთ ქართველ მწერალთა რიგი თხზულებები და გამოვეცით კიდეც.
დღეს ასეთი რამ ჩვეულებრივ საქმედ გვეჩვენება, მაგრამ იმ დროს ეს მხოლოდ ერთეულ გულშემატკივართა კერძო ინიციატივაზე იყო დამოკიდებული. მეფის ხელისუფლების ეროვნული პოლიტიკა ასეთ ენთუზიასტებს ათასგვარ დაბრკოლებას უქმნიდა და ყოველმხრივ უხშობდა გზას.
ჩვენი თარგმნილი წიგნები მაშინდელი იმპერიის მრავალ კუთხეში გავუგზავნეთ ბევრ ნაცნობსა და მეგობარს. ბოლოს ვიფიქრეთ, ილია ჭავჭავაძის „გლახის ნაამბობი“, რომელიც ასევე გამოქვეყნებული გვქონდა ცალკე წიგნაკად, დიდი რუსი მწერლის ლევ ტოლსტოისთვისაც მიგვერთმია. დარწმუნებული ვიყავით, რომ ტოლსტოი, რომელსაც „რუსეთის სინდისს“ უწოდებდნენ, იცნობდა ი.ჭავჭავაძეს, როგორც სახელოვან ქართველ მწერალსა და დიდ საზოგადო მოღვაწეს, სახელმწიფო საბჭოს ერთ ერთ პოპულარულ წევრს, რომელმაც 1907 წელს მოწამეობრივი გვირგვინი დაიდგა.
გადავწყვიტეთ პირადად ვხლებოდით დიდ მწერალს იასნაია პოლიანაში და, თუნდაც რამდენიმე წუთით, დაგვეინტერესებინა ქართული კულტურის საკითხებით. ორიოდე სიტყვაც გვეთქვა მის აწმყოსა და წარსულზე, ტოლსტოის ყოველი სიტყვა კი დაწვრილებით ჩაგვეწერა და ქართული საზოგადოების ყურამდე მიგვეტანა. მთელ მსოფლიოში ცნობილია, თუ როგორ აფასებდნენ და რა დიდ ანგარიშს უწევდნენ იმ დროს ტოლსტოის თითოეულ სიტყვას.
მაშინ არაფერი ვიცოდით ტოლსტოის მეგობრული დამოკიდებულების შესახებ მწერალ ილია ნაკაშიძესთან, სამაგიეროდ, მისი ბიოგრაფიიდან გვახსოვდა, რომ ის ახალგაზრდობაში ერთხანს თბილისში ცხოვრობდა, მოგვიანებით კი გურული გლეხების 1906 წლის რევოლუციურ გამოსვლებსაც გამოეხმაურა.
ჩვენ ეს საქმე მით უფრო ჭკუაში გვიჯდებოდა, რომ მსგავსი მაგალითები მწერლის ცხოვრებაში არაერთი იყო. ტოლსტოისთან მრავალი მნახველი მიდიოდა, განსაკუთრებით ე.წ. „ტოლსტოელები“, და ბევრი მათგანი მიზანსაც აღწევდა – მწერალს პირადად ხვდებოდნენ და ესაუბრებოდნენ. ბოლოს, ჩვენ გვქონდა ერთი კარგი მაგალითი მოსკოველი თანაკურსელი ამხანაგის სტუდენტ ალექსანდრე ცაგარეიშვილისა, რომელმაც იასნაია პოლიანაში იმოგზაურა და მოინახულა დიდი მწერალი.
მე და ჩემი ძმა წინასწარ ვაწყობდით გეგმებს: როგორ მივსულიყავით „პოლიანაში“, როგორ წარვდგომოდით დიდ მწერალს და განგვეცვიფრებინა იგი ჩვენი არაჩვეულებრივი ფიზიკური მსგავსებით.
ჩვენ, მართლაც, ძალიან ვგავდით ერთმანეთს და არათუ მოსკოვში, ასე გასინჯეთ, ხშირად შინაურებს, მშობლებსაც კი ვეშლებოდით და რა გასაკვირი იქნებოდა, თუ დიდი მწერალი და ფსიქოლოგი, რომელსაც თავისი ხანგრძლივი სიცოცხლის მანძილზე ბევრი რამ ენახა, შესაძლებელია, ნამდვილად დაინტერესებულიყო ჩვენით და ოჯახის წევრებისათვისაც კი წარვედგინეთ.
ერთი სიტყვით, მტკიცედ გვქონდა გადაწყვეტილი ტოლსტოისთან ჩასვლა და ხელსაყრელ წუთს ველოდით, რომ ჩვენი განზრახვა სისრულეში მოგვეყვანა. და აი, სწორედ იმ ხანებში მოსკოვის გაზეთებმა დაბეჭდეს სენსაციური ამბავი, რომ ლევ ნიკოლოზის ძე 28 ოქტომბერს დილით ადრე სახლიდან გავიდა და უკან აღარ დაბრუნებულა. თან მეუღლის სახელზე ბარათი დაუტოვებია, ნუ მომძებნითო... რადგან, ერთხელ და სამუდამოდ, განმარტოებული ცხოვრება გადავწყვიტეო. შეიძრა მთელი რუსეთი. ამ ამბავს მოსკოვი ღრმად განიცდიდა. მსოფლიოს გადასწვდა ტოლსტოის შინიდან წასვლისა და მისი დაკარგვის ამბავი. ახმაურდნენ გაზეთები; ყველას მხოლოდ ეს უცნაური გაუჩინარება ეკერა პირზე.
აღმოჩნდა, რომ რამდენიმე დღის მგზავრობის შემდეგ ავადმყოფი ტოლსტოი ასტაპოვოში ჩამოუსვამთ მატარებლიდან და მომაკვდავი მოხუცი რკინიგზის სადგურის უფროსის ბინაში მოუთავსებიათ. პატარა სადგური ასტაპოვო, რომლის არსებობა ბევრს არც გაეგონა, მყის კულტურული კაცობრიობის ყურადღების ცენტრში მოექცა. ყველა ასტაპოვოს გაიძახოდა და ავადმყოფი გენიოსის ბედზე ფიქრობდა... ბოლოს, 7 ნოემბერს გაზეთებმა მკითხველებს სამგლოვიარო ამბავი აუწყეს: „დილის 6 საათზე ლევ ნიკოლოზის ძე მშვიდად გარდაიცვალაო“.
მომხდარი ვითარების გამო მოსკოვის ყველა გაზეთმა შავი სამგლოვიარო არშიებით დამატებითი ფურცლები დაბეჭდა, სადაც დიდი მწერლის უკანასკნელ დღეებსა და წუთებზე იყო მოთხრობილი. იმ დღეს თეატრებმა წარმოდგენები შეწყვიტეს; დაიკეტა, აგრეთვე, ბევრი საზოგადოებრივი დაწესებულება და სასწავლებელი. უნივერსიტეტის სტუდენტობამ დილიდანვე ასეთი განცხადება გამოაკრა: ,,იასნაია პოლიანაში მივდივართ ყველანი და ვისაც სურვილი გაქვთ, დღესვე სიებში ჩაეწერეთო.“ სახელდახელოდ მოწვეულ კრებაზე ახალგაზრდებმა გადაწყვიტეს, რა სახე და მიმართულება მიეცათ ამ ეროვნული გლოვისათვის.
ქალაქის მთელი პოლიცია ფეხზე დადგა.
საღამოს 10 საათზე რამდენიმე ათასმა სტუდენტმა კურსკის რკინიგზის სადგურზე მოვიყარეთ თავი. დარბაზებსა და მოედანზე ტევა აღარაა. პოლიციელები სტუდენტობას გზას უკეტავენ, რათა ასე ბევრნი კი არა, ნაწილ-ნაწილ გაუშვან იასნაია პოლიანაში. თვით „გრადონაჩალნიკის“ თანაშემწე პოლკოვნიკი მოდლიც კი აქაა და ყველანაირად ცდილობს მღელვარე ახალგაზრდობის დაშოშმინებას. მატარებლის გასვლამდე კი სულ ცოტა დრო რჩება. ირგვლივ რაღაც საშინელი ზედახორა და ორომტრიალია...
დიდი წვალების მერე მე და გრიშა იმ სატვირთო ვაგონში მოვხვდით, რითაც, ჩვეულებრივ, საქონელი და ცხენები გადაჰყავთ ხოლმე. ათასზე მეტი ჭაბუკი და ქალიშვილი გაჭედილა ოციოდე ასეთ ვაგონში... არც სინათლე, არც დასაჯდომი ადგილები, მხოლოდ სტეარინის სანთელი თუ ბჟუტავს აქა იქ; სკამების მაგიერ, ხის განიერი ტახტია კედლის ერთი ბოლოდან მეორემდე. მაგრამ ახალგაზრდობა ისეთი თავდავიწყებით მიეშურება დიდი მწერლის დაკრძალვაზე, რომ სრულებით აღარ ჩივის ამ მდგომარეობას, ოღონდ კი თავის დროზე ჩააღწიოს დანიშნულ ადგილს.
როგორც იქნა, გათენებისას ჩავედით სადგურ კოზლოვო ზასეკაში, რომელიც დღეს იასნაია პოლიანას სახელს ატარებს. აქ უნდა დავხვდეთ ასტაპოვოდან წამოსულ მატარებელს, რომლითაც მიცვალებული უნდა ჩამოასვენონ.
ცივა. მიწა ნაადრევი თოვლითაა დაფარული... გვეზარება გარეთ გამოსვლა, მაგრამ ბაქანს გადაღმა ცეცხლი გუზგუზებს, ჩვენც იქით მივეშურებით და მომლოდინე ხალხს ვუერთდებით. ეს იასნოპოლიანელი გლეხები არიან; ისინი სოფლიდან ურმებით ჩამოსულან, რათა საყვარელი მასწავლებლის ცხედარს უკანასკნელი პატივი მიაგონ. მათ ტრანსპარანტი უჭირავთ ასეთი გულის-ამაჩუყებელი წარწერით: “Лев николаевич! Память о твоём добре не умрёт среди нас, осиротевших крестьян Ясной Поляны“.
აქ არიან ტოლსტოის ოჯახის წევრებიც, რომელთაც, რაღაც მიზეზით, ასტაპოვოში წასვლა ვერ მოუსწრიათ. აი, მატარებელიც შემოდის სადგურში და უბრალო საბარგო ვაგონიდან გადმოაქვთ დახურული კუბო... აქედან იასნაია პოლიანამდე კუბო უკვე სტუდენტებს მიგვაქვს. დაღლილ ძმებს ხშირად თბილისელი სტუდენტები - მომავალი ექიმი მებურნუთოვი და ასევე მომავალი აგრონომი ნიკიტა ბარხუდაროვი გვენაცვლებიან. იშვიათად, იასნოპოლიანელი გლეხებიც...
ჩვენს ყურადღებას ის გარემოება იპყრობს, რომ იმ დროის წესისამებრ კუბოს სახურავზე ჯვარი არა აქვს გამოსახული, გვირგვინებიც ურმებით მოაქვთ და არა ხელით.
უცხოელი ფოტოგრაფები და კინოოპერატორები „ლეიკებითა“ და კინოაპარატებით წამდაუწუმ იღებენ დაკრძალვის სცენებს... მეორე თუ მესამე დღეს მოსკოვის რამდენიმე ეკრანზე უკვე უჩვენებდა იასნაია პოლიანაში გადაღებულ კადრებს. გახარებული დავრჩი, როცა ტოლსტოის ოჯახის წევრებთან ერთად საკუთარი თავი და ჩემი ძმა გრიშა ვიხილე. ასე გასინჯეთ, ქუთაისის „სინემატოგრაფიაშიც“ ვუნახივართ ძმები ჩვენს ნაცნობ-მეგობრებს, რაც მხურვალე წერილებით გვაცნობეს მოსკოვში.
კინო იმ დროს სულ ახალი ხილი, უცხო და იშვიათი რამ იყო...
იასნაია პოლიანამდე სამკილომეტრიანი სოფლის უბრალო შარაგზა მიუყვება. ძალიან გვიჭირს ცხენების ფლოქვებითა და ურმის თვლებით დაღარულ, ნოემბრის სუსხით გასლიპულ, თოვლიან გზაზე ფეხის “მოკიდება”, განსაკუთრებით, კუბოსთვის მხარშედგმულებს.
კუბოს მოჰყვებიან ტოლსტოის უახლოესი ადამიანები: მეუღლე სოფიო ანდრეის ასული, ვაჟიშვილები: სერგეი, ანდრეი, ლევ, მიხეილი; ქალიშვილები: ტატიანა და ალექსანდრა. აქვე მოდის ექიმი მაკოვსკი, რომელიც სახლიდან წასვლის დღიდან გარდაცვალებამდე თან ახლდა განსვენებულს. აგერ ურმებს მოტანილი ორიოდე გვირგვინიც მოაქვთ ასეთი წარწერით: „დაუვიწყარ ქომაგს და მრჩეველს ჩვენს გაჭირვებაში ლ.ნ.ტოლსტოის,“ „მეზობელი სოფლების გლეხობისაგან“ და სხვა.
პროცესიას შორიახლოს ცხენოსანი პოლიციელებიც მოჰყვებიან... გამოჩნდა იასნაია პოლიანაც... პატარ პატარა და ჩალით დახურულ გლეხურ ქოხებს შუაზე განიერი ქუჩა ჩაუდის; ახლოს სახნავი მიწები და დაუსრულებელი ნაძვნარი იტაცებს თვალს... აგერ ტოლსტოის ქვის ორსართულიანი სახლიც გამოჩნდა, რომელსაც ირგვლივ დიდი გალავანი არტყია. პროცესია წუთით მწერლის კარ-მიდამოს დიდ ჭიშკართან შედგა. აქეთ-იქით ორი მოზრდილი და ასევე თეთრად შეღებილი მრგვალი კოშკურა დგას, ძველად დარაჯების თავშესაფრად რომ იყენებდნენ.
სახლს გარშემო უზარმაზარი ეზო და პარკი აკრავს. პარკის დიდ გუბურაში გედები და სასეირნო ნავები მოჩანან. უკან უღრანი ტყე გადაჭიმულა... ტოლსტოის ეს სიმდიდრე მძიმე ტვირთად აწვა და გადაწყვეტილი ჰქონდა გლეხებისათვის გადაეცა, მაგრამ ცოლ-შვილის დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა და განზრახვა შეუსრულებელი დაურჩა.
„ამ ჭიშკართან დიდი მწერლის კარ-მიდამოში შესვლის წინ, ვინ იცის, რამდენი გული აძგერებულა მოწიწებით... “ _ ვფიქრობ ჩემთვის და თან თვალწინ მეხატებიან ტურგენევი, გონჩაროვი, ჩეხოვი, გორკი, ტოლსტოის მეგობარი - დიდი მხატვარი რეპინი და მრავალი სხვა...
აქედან სახლისაკენ არყის ხეთა გრძელი ხეივანი მიუყვება, რომლის გარშემო დიდი პარკი, ყანა და ხეხილის ბაღია გადაჭიმული. თეთრი გედები გუბურის კრიალა ზედაპირს კორტნიან, ნიავისაგან აშრიალებულ ტალღებზე პატარა ნავები ირწევიან... ღრუბლიანი დღეა, მაგრამ დილის სუსხი მაინც იგრძნობა და ვცდილობთ წაყინული ფეხები მიწაზე ბაკუნით ცოტათი მაინც შევითბოთ. რომელიღაც ჩვენთაგანმა ერთ ხეზე ციყვი შეამჩნია და ყველას ყურადღება იქით მიაპყრო. პაწია ცხოველი სულაც არ გრძნობდა ყინვას, თავისი დიდი კუდით ტოტიდან ტოტზე ხტოდა და წინა თათებით საჭმელს შეექცეოდა.
ვდგავართ და ვუცდით ჩვენს რიგს, რათა ბოლოს და ბოლოს სახლში შევიდეთ და ამ სამუდამო დამშვიდობების ჟამს ძვირფას ცხედარს თაყვანი ვცეთ. სახლის უკანა ეზოში დიდი მსხვილტანიანი თელა მოჩანს, რომლისთვისაც ირგვლივ ფიცრული სკამები შემოუვლიათ. აქ შორი გზით მოსული გლეხები ისვენებდნენ თურმე და დიდ მოამაგეს თხოვნისა და რჩევა დარიგებისათვის ელოდნენ. ეზოში შინაურთა ფუსფუსია. მარცხნივ პატარა შენობიდან სინათლე მოჩანს და ხანდახან ნიავს ცხელი პურის სასიამოვნო სურნელი მოაქვს. შინამოსამსახურე ქალები გობებით თუ ვედროებით დარბიან და ფუსფუსებენ.
მე ნაკლებად ვხედავ მოსკოვიდან თუ პეტერბურგიდან ჩამოსულ ინტელიგენციას. ეს, უთუოდ, პოლიციის დამსახურებაა. მხოლოდ რამდენიმე მწერალს ჩამოუღწევია მოსკოვიდან ავტომობილით, რაც მაშინ დიდ იშვიათობას წარმოადგენდა. მათ შორის იყვნენ ჩვენი თანამემამულე ალ.სუმბათაშვილ-იუჟინი და პოეტი ვალერი ბრიუსოვი.
ხალხის რიგი თანდათან უახლოვდება სახლს. როგორც იქნა, შევდივართ ოთახში, პირველ სართულზე, სადაც მწერალი ასვენია. აქ ყვარებია მწერალს მუშაობა, ამ თაღიან ოთახში შეუქმნია თავისი უკვდავი ქმნილებები, მათ შორის „ომი და მშვიდობა.“
კუბოს გვერდით მიცვალებულის ახლობლები დგანან: ცოლი, შვილები და მეგობრები. აქვე დგას ჩემი ძმა გრიგოლი. მე გამოვეყავი ხალხის რიგს და კუბოსთან ძმის გვერდით დავდექი. ტოლსტოის შვილები მოგვჩერებიან და ჩვენი იშვიათი მსგავსების გამო ერთმანეთს ეჩურჩულებიან.
- კოლეგავ, თქვენზე ლაპარაკობენ, - ჩამჩურჩულებს მეგობარი სტუდენტი და ტოლსტოის ოჯახის წევრებს აკვირდება, თითქოს მათი მოძრაობისა და ხასიათის შესწავლა სურს.
ასეთ დროს გამოლაპარაკება უხერხულია, ამიტომ შემოსულ ხალხს გზას ვუთმობთ და უნებურად უკანა რიგებისკენ მივიწევთ.
მე ვსარგებლობ ხალხის სიმრავლით, ჯიბიდან უბის წიგნაკს ვიღებ და ფანქრით მწერლის სახის ჩახატვას ვიწყებ. ხელს არავინ მიშლის. შემიძლია მთელი საათი ვხატო. ვაკეთებ რამდენიმე ვარიანტს. ეს წიგნაკი დიდხანს დაკარგული მეგონა, ვიდრე სრულიად შემთხვევით არ აღმოვაჩინე ჩემს ქაღალდებში. 1978 წელს, ტოლსტოის დაბადების 150 წლისთავთან დაკავშირებით, მხატვარმა ავთანდილ ვართაგავამ გამომართვა და ჩემს მოგონებასთან ერთად პირველად დაბეჭდა ალმანახ „საუნჯეში.“
ტოლსტოის შვილები უკვე ხანში შესულები არიან. ვაჟები გარეგნობით მამას ჰგვანან, განსაკუთრებით – სერგეი.
ტატიანა სუსტი აგებულების  ქალია და დაღლილობის გამო ხშირად ისვენებს. მისი და – ალექსანდრა უფრო ჩასკვნილია, პირბუტაყი, ამშვენებს მოკლედ შეკრეჭილი შავი თმა. მაგრამ ყველაზე ავადმყოფურად ტოლსტოის მეუღლე – სოფიო ანდრიას ასული გამოიყურება...
კუბო თავახდილი დგას. დიდ მწერალს, თითქოს სძინავსო, ხელები გულზე აქვს დაკრეფილი; ტანთ თალხი ხალათი „ტოლსტოვკა“ აცვია. კუბოში ცოტაოდენი ყვავილებიც დევს...
დავჩერებივარ ძვირფას სახეს, მკერდზე დაყრილ მის განიერ წვერს, ჭაღარა, დაფანჩულ წარბებს და ვცდილობ, ეს ყველაფერი კარგად დავიმახსოვრო, სამუდამოდ ჩავიბეჭდო გონებაში.
აი, ესაა ლევ ტოლსტოი – გენიალური მოაზროვნე, ყოველი ადამიანისათვის ძვირფასი მწერალი, რუსეთის მონარქიის, ბატონყმობისა და სახელმწიფო პოლიტიკის შეურიგებელი მტერი.
დავყურებ ძვირფას სახეს და მაგონდება მწერლის „ბავშვობა და ყრმობა“, არაერთხელ რომ აუღელვებია ჩემი ნორჩი გული; მაგონდება მისი „ჰაჯი მურატი“, რომლის მთავარი გმირის ვაჟკაცური სიკვდილი ალექსანდრე ყაზბეგის გმირთა სიკვდილს გვაგონებს.
რამდენიმე საათის შემდეგ, როდესაც ხალხის მდინარება შეწყდა, შვილებსა და ახლობლებს კუბო უკანა ოთახიდან ეზოში გამოაქვთ, საიდანაც გზა პირდაპირ ტყისკენ მიდის. ამ ტყის პატარა ბორცვზე მომზადებულია მწერლის სამუდამო განსასვენებელი. ეს ადგილი აურჩევია თავად ლევ ნიკოლოზის ძეს. აქ უყვარდა მას დასვენება და ფიქრი; სიყმაწვილისას თურმე აქ თამაშობდა თავის ძმა ნიკოლენკასთან ერთად; ბავშვებს აქ გადაუწყვეტიათ სიკეთისათვის ღვწა და ნიშნად ამისა, ხსენებულ ადგილზე პატარა წარწერიანი ჯოხიც ჩაუსვამთ.
- ბარემ იქ დამასაფლავეთ, სადაც ერთ დროს ჩვენ, ბავშვებმა, წარწერიანი ჯოხი დავარჭვეთ. ეს იქნება ჩემი ძმის ნიკოლენკას სამახსოვროც, – უთქვამს ლევ ნიკოლოზის ძეს ახლობლებისათვის.
და აი, მისი დანაბარები ასრულდა...
კუბო კარებში გამოჩნდა და ეზოში მდგომი ხალხი მუხლებზე დაემხო. ჭირისუფლები ახლოს მოყვებიან ცხედარს და სტუდენტობას დიდი თავაზიანობით გვეკიდებიან, ცდილობენ ხშირად შეგვენაცვლონ. ანაზდად ქუდი ხელიდან მივარდება და ეს ესაა ფეხებით უნდა გადათქერონ, მაგრამ ტოლსტოის ვაჟი სერგეი, მაღალი, ბრგე, გრძელი ჭაღარა წვერით დამშვენებული, ჩემ გვერდით რომ მოაბიჯებს, იხრება, ქუდს იღებს და მანამდე მოაქვს, ვიდრე სხვა არ შემენაცვლება. მე მადლობას ვუხდი სერგეის და მორიდებით ვართმევ ქუდს...
უკვე ბინდდება... პროცესია ღია საფლავთან ჩერდება და მალე ჭირისუფალთა გამოთხოვებაც მთავრდება. კუბოს საფლავში უშვებენ და ყველანი მუხლებზე ვემხობით. გაისმის „საუკუნო ხსენება“, რომლის შეძახილში ჩვენც ვმონაწილეობთ. მერე ირგვლივ სამარისებური სიჩუმე ისადგურებს. მხოლოდ პოლიციელთა ცხენების ლაგამთა ჟღარუნი თუ არღვევს ამ დუმილს. ახლოს მოსული, ჩამოქვეითებული პოლიციელები გვერდით უდგანან თავიანთ ცხენებს.
ერთი მჭექარე შეძახილი: ”На колени, полиция!” და ისინიც იძულებულნი ხდებიან, უყოყმანოდ დაიჩოქონ ტოლსტოის საფლავთან. ამ მჭექარე და მბრძანებლური განკარგულების გამცემი ჩვენი ამხანაგი, სტუდენტი ლაზარე შურღაიაა...
პროცესიის დასასრულს ტოლსტოის ერთ ერთი მეგობარი, სამხატვრო თეატრის რეჟისორი სულერჟიცკი ხმამაღალი შეძახილით ამბობს მგზნებარე სიტყვას...
ხალხი თანდათან იშლება და ტოლსტოის საფლავი ობლად რჩება.
ფიზიკურად დაღლილნი, მაგრამ სულიერად ამღლებულნი მივაბიჯებთ მე და ჩემი ძმა კოზლოვო ზასეკას რკინიგზის სადგურისაკენ მარხილებითა და ურმის თვლებით დაღარულ თოვლიან გზაზე, რომელიც საღამოს სუსხს კიდევ უფრო მოუყინავს... ეს გარეგნულად თითქოს უბრალო, მაგრამ ღრმა შინაარსით სავსე სანახაობა – მღელვარე სტუდენტებით, გულჩათხრობილი გლეხებითა და დაჩოქილი პოლიციელებით უკვდავი მეამბოხის საფლავის წინ – ჩვენს წარმოდგენაში დიდი განახლების დასაწყისის შტაბეჭდილებას ტოვებდა...
„მე უარვყავი ეკლესია და აღარ ვასრულებ მის არავითარ წესებს... ანდერძს ვტოვებ, რომ როცა მოვკვდები, არ მოუშვათ ჩემთან ეკლესიის არც ერთი მსახური და ჩემი გვამი გაიტანონ სახლიდან რაც შეიძლება მალე ყოველგვარი ლოცვებისა და კურთხევის გარეშე...“ - წერდა დიდი მწერალი სინოდის მისამართით, როცა გაიგო ეკლესიიდან მისი განდევნის ამბავი. სახელგანთქმული მწერლის ასეთი დასაფლავება პირველი მაგალითი, პირველი სამოქალაქო დასაფლავება იყო ყოველგვარი საეკლესიო წესების გარეშე. უბრალო და მაინც დიადი!...
უკვე თენდებოდა, როდესაც ჩვენ ისევ იმ „სახელოვანი“ მატარებლით დავბრუნდით მოსკოვში. ბაქანზე შევხვდით ჩვენსავით დასაფლავებაზე მყოფ ალი არსენიშვილს, ალექსანდრე ცაგარეიშვილს, ირაკლი ლეკიშვილსა და სხვებს.
ჩემმა ძმამ გრიგოლმა მოსკოვში დაბრუნებისთანავე ჩაიწერა თავისი შთაბეჭდილებანი და თბილისში გამოსაქვეყნებლად გამოგზავნა. ცას ვეწიეთ სიხარულით, როცა გაზეთში გრიგოლის მოზრდილი წერილი ვიხილეთ. იგი პროფესორმა ალ.ხახანაშვილმა ლექციის დაწყების წინ გადმოგვცა. ეს გრიგოლის პირველი ნაბეჭდი ნაკალმარი იყო.
დღესაც მოწიწებით ვინახავ ამ გაზეთს, 1910 წლის 24 ნოემბრის რიცხვით რომ არის დათარიღებული. იგი ცოცხლად მაგონებს გარდასულ დღეებს, ჩემს ძმას და იმ ახალგაზრდულ გატაცებას, რამაც ჩვენ ყოველგვარი დაბრკოლება გადაგვალახვინა, იასნაია პოლიანში ჩაგვიყვანა და ამით უკვდავი მწერლის დასაფლავების მონაწილენი გაგვხადა.
ტოლსტოის დასაფლავებაზე ჩვენი მონაწილეობა ყველას დიდხანს აოცებდა და უკვირდათ, როგორ მოვახერხეთ იქ ჩასვლა, რაც უამრავ სიძნელესთან იყო დაკავშირებული. ამის გამო მეგობრები დღესაც „ისტორიულ პირს“ მეძახიან ხოლმე. Хоронил Толстого!  -  გააცნო ერთხელ ჩემი თავი ერთმა მეგობარმა ჟურნალისტებს.
ვკითხულობ ამ გაზეთს და თითქოს ახლაც ჩამესმის დაუვიწყარი მწერლისადმი მიმართული მადლიერი ხალხის მაშინდელი სიტყვები: “დაე, მსუბუქი იყოს შენთვის ის მიწა, რომლის წუხილი გაღელვებდაო“.
ამას წინათ, თურმე, მორიგი სიხარულის მოწმე უნდა გავმხდარიყავი: ჟურნალ „Огонёк“-ში ერთ ერთ ძველ ფოტოსურათზე, რომელიც ლევ ტოლსტოის დაკრძალვის დაუვიწყარ წუთებს ასახავს, ჩემი და ჩემი ძმის გამოსახულებაც ვიხილე. ჩვენ, სტუდენტურ ტანსაცმელში გამოწყობილი ახალგაზრდები, სამუდამო განსასვენებლისაკენ მივაცილებთ დიდი მწერლის ცხედარს...
გულით მეწადა, სამახსოვროდ ამ ჟურნალის რამდენიმე ცალი მქონოდა და ამისათვის რედაქციას თხოვნით მივმართე. რამდენიმე ხნის შემდეგ, მართლაც, მივიღე „Огонёк“-ის ორი ეგზემპლიარი, რისთვისაც უდიდეს მადლობას ვწირავ ჟურნალის ყველა თანამშრომელს. მე კი ამ ფაქტმა თითქოს სიჭაბუკე დამიბრუნა და დაუვიწყარ დღეთა ყვავილობა მაგრძნობინა.